OPMERKING VOORAF
Deze maakt deel uit van een reeks van drie teksten die
verhouding belichten tussen muziek en auditieve mimesis.
Het is aan te bevelen om ze te lezen in onderstaande volgorde:
Bewegingopwekkende tekens
Sonore wezens en absolute muziek
Auditieve mimesis en muziek
Wie niet vertrouwd is met het begrip 'mimesis' leze eerst
'Mimesis'
INLEIDING
Muziek - met name 'absolute muziek' - geldt vooral sedert het einde van de 19e eeuw als hét paradigma
van een 'abstracte', niet-verhalende kunst, waarin de klank niet zou zijn
ondergeschikt aan de opgave om iets na te bootsen, anders dan vorm en
kleur in de schilderkunst - denk slechts
aan de stelling van Eduard Hanslick dat muziek niets meer zou zijn dan 'tönend
bewegte Formen'. Onder de invloed van het toenemende taboe op mimesis
stelden de overige kunsten zich muziek als het grote voorbeeld: ook zij
wilden ontsnappen aan het 'verhalende' - aan de 'literatuur' - om ook
'abstract' te worden zoals de muziek - denk slechts aan de uitspraak van Walter Pater: 'All art aspires to the condition of music.' De aspiratie was
wel het hevigst in de
schilderkunst, die in haar ijver om zich af te zetten tegen de
fotografie, met het 'verhalende' haar eigen wezen dreigde overboord te
gooien. Inmiddels is de gedachte dat muziek een abstracte kunst zou zijn
- net zoals de architectuur, die overigens geen kunst is, maar design -
zo sterk ingeburgerd, dat ze een van de sterkste hinderpalen is om het
idee terug in ere te herstellen dat kunst mimesis is.
Overtuigend aantonen dat - of in hoeverre - muziek nabootsend is, is daarom de toetssteen voor
elke theorie over mimesis, en het is deze opgave die we ons in deze
tekst hebben gesteld.
In de eerste plaats moeten we dan duidelijk stellen dat niet alle
muziek mimesis is. In 'Bewegingopwekkende tekens' beschreven
we het hele domein van de spraak-, arbeids-, en dansmuziek, en toonden
we aan dat er hier sprake is van tekens, niet van nabootsingen/beelden:
spraakmuziek bootst geen sprekers of zangers na, maar betekent het
spreken of zingen van werkelijke sprekers of zangers, en dansmuziek
bootst geen dansers na, maar betekent het
dansen van werkelijke dansers. De
vraag is dus welke muziek dan wel mimetisch is.
In de tweede plaats moeten we erop wijzen dat er naast muzikale mimesis
ook nog gewone auditieve mimesis is, auditieve mimesis waarbij
niet-muzikale auditieve verschijningen worden gedupliceerd. Geven we
vooruitlopend volgend schema mee ter houvast:
| semiosis | (auditieve) mimesis | |||
| muziek | gewone auditieve mimesis |
|||
| niet-mimetische muziek |
muzikale auditieve mimesis |
|||
Ten slotte is het voor een goed begrip onontbeerlijk erop te wijzen dat
er talloze mengvormen zijn tussen al deze vormen van auditieve
nabootsing en de vele vormen van
muziek - en dat pas het isoleren van de
samenstellende elementen toelaat om zinnige uitspraken te doen over de
bonte verzameling van fenomenen die worden gesubsumeerd onder de
overkoepelende naam
'muziek'.
In de tekst onderzoeken we eerst welke verschillende
soorten auditieve mimesis er zijn. Pas daarna beschrijven we hoe ze
kunnen worden gemengd met elkaar en met de diverse soorten niet-mimetische,
spraak- en arbeids- of dansmuziek.
AUDITIEVE NABOOTSING
Mimesis is het nabootsen van objecten of
wezens door het dupliceren van één van de zintuiglijke verschijningen ervan.
Bij visuele mimesis (denk aan het eenvoudigste voorbeeld van de spiegel
of een foto) wordt iets nagebootst door het dupliceren van de visuele
verschijning ervan. Bij auditieve mimesis wordt iets nagebootst door het
dupliceren van de auditieve verschijning ervan (denk aan het
eenvoudigste voorbeeld van de opname van een stem of van vogelzang).
Zoals de spiegel van Narcissus voor visuele mimesis, is de echo van Echo
het paradigma voor auditieve mimesis. (Voor verdere uitdieping, zie 'Mimesis')
We kunnen het domein van de auditieve mimesis opdelen naar gelang van
het soort auditieve verschijningen dat wordt gedupliceerd.
Dan is er om te beginnen het domein van de onbedoelde - niet-intentionele - geluiden die hoorbaar
worden bij diverse soorten frictie, bewegingen en bewerkingen: het gedruis van de zee of
sneeuwlawines, het gebulder van de donder
en het razen van de stormwind, het draven van paarden en het hinken van Ahab, het
kloppen van de vlegels van dorsers en het
dreunen van de laarzen van marcherende soldaten, het geluid van
in- en uitademen, startende auto's, rammelende sloten, gerommel in de keuken,
brekend glas, geroezemoes - en wat dies meer zij. Als deze auditieve verschijningen worden
gedupliceerd met het oog op
het nabootsen van de bijbehorende fenomenen spreken we van 'gewone
auditieve mimesis'. Het dupliceren kan door door opname, door de stem,
door muziekinstrumenten (zoals wanneer Sciarrino in Autoritratto het ademen
dupliceert door blazen in een fluit), of door geluidsmachines (zoals de
wind- en dondermachines in het theater van weleer). Naast de onvoltooide gewone auditieve mimesis
- het dupliceren van bestaande auditieve verschijningen van bestaande
objecten en wezens, is er
ook voltooide gewone mimesis - het nabootsen van imaginaire wezens die
pas worden gecreëerd door het scheppen van hun onbestaande auditieve
verschijning, zoals bij vele elektronische muziek, 'musique concrète' of
het bespelen van instrumenten op ongewone wijze.
Vervolgens is er het domein van de bedoelde - intentionele - geluiden die
als teken worden geproduceerd door (al dan niet bestaande) levende wezens.
Dit domein valt uiteen in het domein van het menselijke spreken, en het
domein van de muzikale verschijningen (van mens en dier).
| auditieve werkelijkheid | ||
| niet-intentioneel | intentioneel | |
| geluiden | verbale taal | muzikale verschijning |
|
|
||
Onderzoeken we eerst het domein van het menselijke
spreken. Ook het spreken kan worden gedupliceerd met het oog op het
nabootsen van een personage. Dat kan door gewone opname met microfoons
en weergave door luidsprekers (zoals in luisterspel of in film). In dat
geval blijft er sprake van gewone auditieve mimesis. Maar als het
dupliceren gebeurt door een
spreker (als auditieve voordrager of audiovisuele acteur, zoals bij
voordragen van lyrische poëzie of, onder audiovisuele vorm, in theater),
spreken we van 'verbale
(of literaire) auditieve mimesis' (zie weldra: 'Mimesis en literatuur').
Naast de onvoltooide verbale auditieve mimesis is er ook hier
voltooide
verbale mimesis, waarbij imaginaire wezens - sprekers van een
onbestaande of onbegrepen maar niettemin verbale taal - worden
nagebootst door het produceren van hun verbale verschijningen zoals bij
Hugo Ball of Kurt Schwitters (of bij elektronische vervorming van
spreken). (Voor woordloze spraakmuziek, zoals 'Speakings' van Jonathan Harvey, zie 'gevonden muziek' hieronder).
Naast het domein van het spreken is er het domein van de (al dan niet
bestaande) muzikale verschijningen - gaande van zingende vogels, over
lamenterende Arianna's tot de sonore wezens die we leerden kennen in 'Sonore
wezens en de muzikale ruimte'. Ook deze muzikale verschijningen
kunnen worden gedupliceerd met het oog op het nabootsen
van de bijbehorende fenomenen of wezens. Dat kan door opname via
microfoons en weergave via luidsprekers, en dan hebben we weer te maken
met gewone auditieve mimesis. Maar als het dupliceren gebeurt door gebruik van de
menselijke stem en/of muziekinstrumenten, dan kunnen we hier, naar analogie van de verbale of literaire nabootsing die
sprekende mensen nabootst, spreken van muzikale auditieve nabootsing
(of: muzikale nabootsing, muzikale mimesis): nabootsing die al of niet bestaande fenomenen en wezens
met een muzikale verschijning nabootst. Dat levert
volgend beeld op:
| gedupliceerd door ← | auditieve werkelijkheid | → gedupliceerd door | |||||||
| ↓ | ↓ | ||||||||
| gewone auditieve mimesis |
alles ← behalve spreken en muziek |
geluiden allerhande | |||||||
| verbale taal | spreken → | verbale auditieve mimesis | |||||||
| muzikale verschijning | muziek → | muzikale mimesis | |||||||
MUZIKALE MIMESIS (1): DOMEINEN
Het domein van de muzikale nabootsing kan zelf weer worden onderverdeeld
naar gelang van welk soort muzikale verschijning er wordt
gedupliceerd.
In de eerste plaats is er het domein van de bestaande
muzikale verschijningen - het domein van de 'gevonden muziek'. Hiertoe
behoren de niet-verbale intentionele tekens geproduceerd door
dieren (zang van walvissen, huilen van wolven, maar vooral de zang van
vogels zoals in 'Le
chant des oiseau' van Janequin, de Pastorale van Beethoven, Respighi's
'Pini di Roma' of in Per Norgaard in
D'Monstrantz Voogeli, ja zelfs van vechtende apen in de Balinese
Kecak), maar
vooral door de mens (de vele auditieve expressies van de mens
zoals wenen,
lachen, zuchten, angstkreten enz. die, zoals beschreven in
'Bewegingopwekkende tekens' vaak zijn verdicht met woorden, evenals de vele
auditieve signalen en tekens zoals de roep van marskramers in 'Voulez ouyr les cris
de Paris' van Janequin, alle gezongen spraakmuziek en dansmuziek). Tot dit deeldomein behoren ook alle muzikale signalen die de mens
produceert via allerlei instrumenten: denk aan militaire signalen, klokken en bellen, stoomfluiten
en claxons, misthoorns en sirenes, politiefluiten en ringtones,
Naast het domein van de bestaande muzikale verschijningen is er ook nog
het veel grotere domein van
de wezens met muzikale verschijningen die hun ontstaan hebben te danken precies aan de
muzikale nabootsing (voltooide mimesis). Vooraleer in detail na te gaan
hoe dat in zijn werk gaat, willen we eerst een overzicht geven van die
onbestaande originelen. Daar zijn dan in de eerste plaats bestaande wezens waarvan de auditieve verschijning wordt gemuzikaliseerd: het zoemen van de hommel in 'De
vlucht van de hommel' van Rimsky-Korsakov, het kakelen van kippen in 'La
Poule' van Rameau, het huilen van honden (zoals dat van de zingende honden
'Lady en de Vagebond' van Walt Disney), het miauwen van katten in Rossini's
'Duetto buffo di due gatti', het lachen van heksen van Purcell en de kreten van de Walküren,
evenals het woordloze spreken van imaginaire wezens in zoals
in Speakings Jonathan Harvey,
en het gemuzikaliseerde tikken van de Typewriter van Leroy Anderson.
Een grensgeval tussen verbale en muzikale mimesis is
Peter Ablinger
(in het voetspoor van Godfried-Willem Raes van Logos): de weergave op
het discontinue klankscala van de piano kan worden gelezen als suggestie
(zoals arcering of pixels, en dan hebben we te maken met verbale
mimesis) dan wel als de weergave van een imaginair origineel, en dan
hebben we te maken met muzikale mimesis. Vervolgens is er het hele domein van
bestaande of imaginaire zangers en muzikanten: zoals
de Bremer Stadtmusikanten, de Lorelei of de Sirenen, de klagende Arianna van
Monteverdi als oermoeder van alle operahelden,
de zingende monniken van Ketelby, of de Joden die in Schönbergs'
'Overlevende uit Warschau' 'Shema Yisroel' zingen, de muzikale fanfare die het Romeinse
legioen begeleidt in
Pini di Roma
van Resphighi. Een laatste, maar zeer uitgebreid domein is het domein
van de imaginaire woordloze zangers (instrumentale spraakmelodieën zoals
die van het Adagietto van Mahler).
Het belangrijkste deeldomein van de imaginaire wezens met muzikale
verschijning is echter het domein van de sonore wezens die we beschreven in 'Sonore wezens en
de muzikale ruimte', alwaar we aantoonden hoe ze worden geschapen doordat
zangers of muzikanten hun auditieve
muzikale verschijning dupliceren: het domein van de 'absolute
muziek'.
Geven we dit weer in volgend overzicht:
| muzikale nabootsing | ||
| muzikale verschijningen van bestaande wezens | muzikale verschijningen van imaginaire wezens | |
| gemuzikaliseerde (on)bestaande wezens | sonore wezens | |
| onbestaande zangers en muzikanten | ||
| dito woordloze zangers en muzikanten | ||
MUZIKALE MIMESIS (2):
MUZIKALE NABOOTSING IS NABOOTSING DOOR HET
SPELEN VAN MUZIEK
Terwijl het begrip 'verbale mimesis' - het auditief nabootsen van Hamlet
door het dupliceren van zijn spreken - nauwelijks problemen oplevert, is het
begrip 'muzikale mimesis' - het auditief nabootsen van Arianna door het
dupliceren van haar
klagen - al van oudsher alleen maar aanleiding tot de eindeloze
misverstanden waar de filosofie van de muziek bol van staat (zie bv.
Kivy). Eén daarvan
leerden we al kennen in de tekst 'Sonore wezens in de muzikale ruimte':
het misverstand als zou absolute muziek niet-nabootsend zijn. Nog groter
zijn de misverstanden omtrent wat wat nabootst in een van de oudste
paradigma's van muzikale mimesis: Monteverdi's
Lamento d'Arianna. Zetten we daarom nog even de puntjes op de
i.
Beginnen we met een terminologische kwestie.
Er bestaat niet zoals als nagebootste muziek - of breder: een nagebootst geluid - tenzij
dan als nabootsing in performatieve zin: het maken van een (monosensorieel)
duplicaat door opname of door het uitvoeren van de muziek in kwestie - niet dus in de zin van 'een auditief beeld' van die
muziek of dat geluid, zoals een portret een visueel beeld is van de
geportretteerde. Precies het maken van zo'n duplicaat maakt het nabootsen (in
contemplatieve zin) mogelijk van
zangers of muzikanten of van dito muzikale fenomenen of wezens. De taal speelt ons hier parten: wie een vogelgeluid 'nabootst'
(bv. speelt op de fluit: nabootsen in performatieve zin) maakt een (monosensorieel) duplicaat van dat geluid, en zo'n duplicaat is een nabootsing
(een auditief beeld) van een zingende vogel; of: wie het klagen van Arianna 'nabootst' maakt
een (monosensorieel) duplicaat van dat geluid, en dat duplicaat is een
nabootsing (een auditief beeld) van de klagende Arianna.
Om de dubbelzinnigheden in het gebruik van het woord 'nabootsen' te
vermijden, houden we ons in deze tekst rigoureus aan de formule 'het
dupliceren van een auditieve verschijning met het oog op het nabootsen
van het bijbehorende fenomeen of wezen'. We zeggen dus niet dat Monteverdi's 'Lamento
d'Arianna' de nabootsing is van een klaagzang, maar wel een
(auditief) duplicaat ervan, en dat precies het maken van zo'n duplicaat
(het zingen van de
klaagzang) - een nabootsing (een auditief beeld) is van de klagende Arianna, omdat het van de
gehele klagende Arianna alleen de auditieve verschijning dupliceert en
niet ook de visuele, de tactiele enz. Op dezelfde manier is de visuele
verschijning van de David van Michelangelo een visueel duplicaat van
de originele David, en het 'opvoeren' van zo'n visueel duplicaat is een
nabootsing (een visueel beeld) van de originele David als zodanig omdat het niet ook diens
auditieve, tactiele enz. verschijning dupliceert. De muziek op zich (de
klaagzang
van de originele Arianna) is dus niet te onderscheiden van - even 'echt'
als - de klaagzang van de nagebootste Arianna, net zoals de visuele
verschijning van de originele David niet erschilt van die van de David
die is nagebootst in het marmer.
Al bestaat er niet iets als nagebootste muziek in perceptieve zin (al
bestaat er geen
'auditief beeld' van muziek), er bestaat wel degelijk iets als nabootsende muziek
('mimetische muziek'): het dupliceren
(spelen, uitvoeren, ten gehore brengen) van muzikale verschijningen met
behulp van muziekinstrumenten (inclusief de menselijke stem) met het oog
op het nabootsen van de bijbehorende fenomenen - de fenomenen die
normaal gesproken die muzikale verschijning produceren. Monteverdi's 'Lamento
d'Arianna' is dus niet de nabootsing van een klaagzang, maar de nabootsing van
Arianna door het zingen van haar klaagzang - door het produceren van een
duplicaat ervan. We kunnen ook spreken van muzikale
mimesis of muzikale nabootsing: ook die term geeft duidelijk aan dat het
niet gaat om nabootsing van muziek maar om nabootsen door het
dupliceren (uitvoeren) van muziek, net zozeer als het bij verbale
nabootsing niet gaat om de nabootsing van woorden, maar om nabootsing
van een personage door het dupliceren of spreken van woorden.
Of muziek mimetisch is of niet, valt dus niet op te maken uit het
beluisteren van de muziek zelf, maar alleen door na te gaan
welke de verhouding is tussen de muziek en de muzikanten die ze spelen:
zijn zij de oorspronkelijke drager van de auditieve verschijning of
niet! Dat geldt niet alleen
voor muzikale mimesis: bij auditieve mimesis als zodanig gaat de auditieve verschijning
niet uit van het oorspronkelijke fenomeen of wezen (de donder, een
klagende vrouw of een expressieve muzikant, een gemuzikaliseerde klok of een
sonore ziel) maar van luidsprekers, zangers of muzikanten.
En dat geldt niet alleen voor muziek, maar voor elke vorm van mimesis: ook de glimlach van de Mona Lisa is
visueel niet te onderscheiden van die van het
origineel. Wat het schilderen van die glimlach tot nabootsing maakt, is dat
hij wordt vertoond door een doek en niet door de echte Mona Lisa.
De trillende luidsprekers, het draaien van de man aan de hendel van de windmachine, het zingen van de zanger of het
spelen van de muzikanten zijn
dus slechts de mediumdragers van de auditieve verschijning, de auditieve tegenhangers van wat
inzake
verbale nabootsing het spreken is van de acteur die Hamlet speelt, of van
wat inzake visuele nabootsing het doek of het fotopapier is, het brons of het marmer,
de draden van de marionet of het scherm van de film. Net zoals we de Mona Lisa pas als (driedimensionale en ook
tastbare) persoon zien als we vergeten dat we te maken hebben met verf
op een paneel, verschijnt het nagebootste origineel hier slechts als
we abstractie
maken van de zangers of de muzikanten.
Bij mijn weten heeft nog geen enkele auteur dit nochtans cruciale
punt opgemerkt, laat staan adequaat beschreven, zeker niet inzake
muziek. De gevolgen zijn dramatisch. Alle theorieën die tot doel hebben
te verklaren wat een auditieve nabootsing is (of te ontkennen dat muziek
een nabootsing zou zijn), blijken in feite alleen
maar theorieën te zijn over wat een auditieve verschijning is. Exemplarisch
zijn de talloze pogingen om te verklaren waarom 'muziek'
expressief kan zijn - waarom Arianna's zang een klaagzang is. Dat is een
vraag voor de semiologie of psychologie, terwijl de voor kunstfilosofie
relevante vraag alleen maar is waarin gewone, niet-nabootsende muziek
verschilt van nabootsende - hoe het komt dat we bij het horen van de
zangeres Arianna menen te horen.
Een klassieke misvatting is dan
de bewering dat de muziek een 'nabootsing' of een 'analogie' zou zijn
van het echte klagen. Hooguit kan bij het componeren van de klaagzang
(het design van het origineel) een echte klaagzang als uitgangspunt zijn gebruikt, maar wat Arianna's
klaagzang tot mimetische muziek maakt - tot nabootsing - is niet de relatie
tussen het origineel in de muziek en het origineel in de werkelijkheid
dat er eventueel model voor stond, maar het feit dat het niet Arianna is die de
klaagzang
zingt, maar een zangeres. Eenzelfde analyse is van toepassing op
absolute muziek (zie 'Sonore wezens in de muzikale ruimte'): bewegende tonen zijn nergens nabootsingen van, het zijn
door de muzikanten geproduceerde duplicaten van de auditieve
verschijning van imaginaire sonore wezens. En eenzelfde analyse is van
toepassing op het visuele beeld de vraag is niet waarom de glimlach van de Mona Lisa uitdrukt wat hij
uitdrukt - dat is een vraag voor de leer van visuele expressies - maar
wel hoe het komt dat we bij het zien van die verschijning op een
tweedimensionaal vlak de indruk hebben dat daar een driedimensionaal
wezen van vlees en bloed is te zien met de bij de glimlach horende ziel.
MUZIKALE NABOOTSING/MIMESIS (3): MANIEREN VAN
DUPLICEREN VAN DE MUZIKALE VERSCHIJNING
Het beantwoorden van de vraag of muziek mimetisch
is of niet
- of de muzikanten al dan niet de oorspronkelijke drager van de auditieve
verschijning zijn - is niet altijd makkelijk. De verschillen met de
oorspronkelijke klankbron kunnen immers min of meer opvallend zijn.
Het duidelijkst liggen de verhoudingen bij opname van de muzikale auditieve
verschijning en de weergave ervan door luidsprekers zoals bij opname van
opname van vogelzang, van een moeder die een slaapliedje zingt, van een
vocale of instrumentale zanger, of van een muzikant die absolute muziek
speelt (en dus zelf weer sonore wezens muzikaal nabootst, zie verder,
dubbele mimesis). Zo'n opname
- geen muzikale maar gewone auditieve mimesis - is de auditieve tegenhanger van wat inzake
visuele mimesis de foto is. Net zoals een foto, kan een opname alleen
bestaande muzikale verschijningen dupliceren. En, net zoals bij de foto,
bestaat er bij de geluidsopname geen twijfel aan het statuut van
nabootsing: net zoals we het gefotografeerde niet kunnen aanraken,
kunnen we wat opgenomen is niet zien.
Evenzeer duidelijk zijn alle gevallen van auditieve nabootsing waarbij de
muzikale auditieve verschijning
wordt gedupliceerd door andere klankbronnen dan de oorspronkelijke,
zoals bij het nabootsen van
vogels op de piano, of van katten op de viool of met de stem. Bij een opvoering van het kattenduet van Rossini
horen we katten, maar zien we zangeressen.
Problemen stellen zich hier alleen als we te maken hebben met voltooide
mimesis. Er is dan immers geen vergelijking mogelijk met de
oorspronkelijke verschijning. Dat is bij uitstek het geval bij de
nabootsing van de sonore wezens in absolute
muziek, waarbij het probleem nog wordt versterkt doordat het überhaupt
zeer moeilijk is om zich puur sonore wezens voor te stellen, zodat we al
te gemakkelijk teruggrijpen op de voorstelling van de expressieve zanger
of muzikant en de klanken dan als diens verschijning opvatten. Pas als
we ons realiseren dat de bewegende klanken in de absolute muziek
monosensoriële sonore wezens zijn, daagt het ons dat de instrumenten
waarmee hun verschijning wordt gedupliceerd niet de oorspronkelijke zijn
(die overigens al dan niet adequaat kunnen worden weergeven: denk aan
de verschillende instrumentale versies van de fuga's van Bach).
Problematischer zijn de gevallen waarbij de muzikale auditieve verschijning
wordt gedupliceerd met dezelfde klankbron: nabootsen van Arianna met
stem, nabootsen van zingen en spelen van Elvis Presley met stem en
gitaar, het nabootsen van Glenn Gould die Bach speelt door een pianist. Deze
gevallen zijn vergelijkbaar met het dupliceren van de audiovisuele
verschijning van personages door acteurs. Hier dreigen we over het hoofd
te zien dat er een verschil is tussen de nabootsende zangers en
muzikanten en de echte. Het gevaar is niet zo groot als het gaat over
een
welbepaalde bestaande zanger of muzikant - bv. Edith Piaff - door een
andere zanger: de verschillen zijn dan meestal toch merkbaar. Moeilijker
ligt het als het gaat om de nabootsing van 'een moeder die een slaaplied
zingt', of van 'ceremoniële klagers', 'een Leiermann' zoals die van Schubert of
'kermismuzikanten' zoals die van Stravinsky in Petroesjka: omdat er dan geen individuele kenmerken zijn die de
zanger of de muzikant van andere onderscheiden blijkt dat meestal
slechts uit de context (bv. in Petroesjka), door informatie van buitenaf
(de gezongen woorden in de 'Leiermann'), of door het feit dat de bespeelde
instrumenten zelf worden nagebootst door andere: zoals wanneer bij
Schubert de draailier wordt vervangen door een piano, of bij Stravinsky
het draaiorgel door blazers. Het gevaar is veel groter als het
gaat om imaginaire zangers zoals de Bremer Stadtmusikanten, de Lorelei of de Sirenen, de klagende Arianna van
Monteverdi, of de Joden die in Schönbergs' 'Overlevende uit Warschau' 'Shema
Yisroel' zingen. Vermits het hier om voltooide mimesis gaat, is er
immers, net zoals bij absolute muziek, geen vergelijking mogelijk met
een bestaand origineel, al is er hier minder sprake van bijkomend
onvermogen om zich de imaginaire zangers of muzikanten voor te stellen.
De verwarring is echter haast onvermijdelijk als een zanger of muzikant zichzelf nabootst - en dat is
jammer genoeg de regel bij het uitgebreide domein van lyrische zangers
die zelf het imaginaire personage
nabootsen als hetwelk ze zouden willen verschijnen: 'Ne me quittes pas'
was hoogstens - in de veronderstelling dat het lied biografisch is - op
het moment van het maken de rechtstreeks uitdrukking van Brels
gemoedsgesteldheid, maar bij elke herhaling voert Brel zichzelf op. Het
fenomeen is de regel sedert lyrische liederen niet meer worden
uitgevoerd door telkens andere zangers, maar ten
gevolge van nieuwe distributievormen (radio, plaatopnames) het privilege is geworden van één bepaalde zanger.
Als 'Ne me quittes pas' een lied was dat, zoals die van Schubert, door
diverse zangers werd uitgevoerd, dan zou de versie van Brel gewoon
overkomen als de nabootsing van een imaginaire minnaar door Jacques
Brel. Maar doordat Brel, anders dan de zangeres die Arianna's klaagzang
zingt, de enige uitvoerder is, wordt het nog moeilijker om het al
tegendraadse verschil te maken tussen de imaginaire Brel en de reële
Brel die hem opvoert.
Ronduit verwarrend zijn, ten slotte, de gevallen van dubbele mimesis: de
gevallen waarbij de nagebootste zangers of de muzikanten zelf weer
absolute muziek spelen en dus sonore wezens nabootsen
- zoals wanneer een
pianist Glenn Gould zou
nabootsen die Bach speelt. Problematisch is hier
vooral dat we niet zijn geneigd om in te zien dat er sprake is van
muzikale nabootsing (van de
uitvoering van Bach door Gould). Deze gevallen van dubbele nabootsing moeten worden
onderscheiden van gevallen waarbij de muziek wordt gedupliceerd zonder
dat ook de bijzondere wijze van uitvoering ervan wordt gedupliceerd: het
spelen van partituren of covers waarbij het gaat om een nieuwe
uitvoering door een nieuwe uitvoerder, en niet om een nabootsing van een
bestaande uitvoering door een andere uitvoerder. Ook opnames (gewone
auditieve mimesis) van Bach gespeeld door Gould
kunnen
worden beluisterd als duplicaten van de muziek van Bach, en niet als
ook duplicaten van de
uitvoering ervan door Gould.
Als we maar het juiste
theoretische kader hanteren, blijkt dus dat er alleen een verschil is naar
domein tussen muzikale nabootsingen van de muzikale verschijningen van allerlei
bestaande wezens (van vogels tot zangers en muzikanten), van gemuzikaliseerde bestaande wezens, van woordloze sprekers en zangers,
van imaginaire zangers en muzikanten en van sonore wezens. We kunnen de
domeinen zelf hoogstens rangschikken op een continuüm naar waarschijnlijkheid: een geleidelijke overgang van de nabootsing van
bestaande muzikale verschijningen, over onbestaande maar
'waarschijnlijke' (zoals de Arianna's), naar onbestaande maar
onwaarschijnlijke en moeilijk voorstelbare: die van de sonore wezens van
de absolute muziek.
Vooraleer op de mengvormen van gewone auditieve, verbale en
muzikale auditieve mimesis in te gaan, moet onze aandacht echter nog
uitgaan naar een tweede soort mimetische muziek.
VOORSTELLINGOPWEKKENDE MUZIEK
Keren we even terug naar het domein van de niet-nabootsende muziek - de
gewone spraak- en arbeids- of dansmuziek. Die draagt immers nog een
andere kiem in zich voor een sprong naar mimesis, zij het ditmaal mimesis van een heel
andere soort. Doordat de productie van bewegingopwekkende tekens
exherent wordt aan de bewegingen, wordt ze niet langer beperkt tot
bewegingen die geluid maken, zoals spreken of arbeidsbewegingen. In eerste instantie
wordt daardoor de creativiteit ontketend inzake het bedenken van bewegingen van
het lichaam: zowel dansbewegingen als manieren van spelen (speelmuziek). Maar anderzijds ontstaat ook de
mogelijkheid om bewegingen op te wekken die niet langer door het
menselijk lichaam zijn uit te voeren: bewegingen van niet-menselijke
wezens zoals
dieren, locomotieven, golven, enz. of bewegingen van imaginaire wezens
als zodanig.
Er zijn twee mogelijke reacties op een dergelijke vlucht van het design van bewegingopwekkende tekens. Ofwel blijft de muziek functioneren als
dansmuziek - als muziek die de beweging van menselijke lichamen moet
opwekken. We krijgen dan de vele voorbeelden van mimetische dansen
- vormen van visuele nabootsing die ons hier niet bezig moeten houden
omdat het geen auditieve, maar visuele nabootsingen zijn. Wijzen we er alleen op dat er een heel
spectrum bestaat van dergelijke nabootsende dansen - van nabootsing
van arbeidshandelingen (bv. jacht en oorlog), over nabootsingen van dieren, tot die van
draken, monsters en geesten. De
nabootsing beperkt zich vaak tot partiële invulling van de beweging
- denk aan de beweging van de armen alsof het vleugels van een vogel
waren, zodat er voor de toeschouwer geen visuele gelijkenis ontstaat. We
kunnen vergelijken met het fantasiespel van kinderen: daar identificeert het kind zich in de
voorstelling met een personage en voert daarbij sommige van de
bewegingen van dat personage uit als zichtbaar gebeuren in de werkelijke wereld (zie 'nabootsen
dat spelen heet').
Maar er bestaat ook een andere mogelijkheid: de luisteraar kan zijn neiging
om te dansen - of breder: om mee te bewegen - helemaal opgeven. In plaats van met
de armen de beweging van de zuigers van een locomotief te maken, stelt hij zich een
locomotief voor en laat die voorstelling in zijn plaats de opgewekte
bewegingen uitvoeren. De bewegingopwekkende tekens worden dan tot
voorstellingopwekkende tekens - dansmuziek wordt
voorstellingopwekkende muziek. Dat
houdt een overgang in van onmiddellijke mimesis naar
middellijke mimesis: het opwekken van
voorstellingen door het tentoonstellen van objecten (gedenkplaatsen),
door het uitspreken van woorden of het tonen van beelden - en ook door ten
gehore brengen van muziek. Vermits bewegingen die geluid maken bij
uitstek in aanmerking komen voor onmiddellijke auditieve mimesis, legt
voorstellingopwekkende muziek zich bij voorkeur toe op
bewegingen die nauwelijks of niet hoorbaar zijn (bv. het vliegen van
vogels), of op het oproepen van stilstand (de eindeloze steppen of een
indrukwekkende burcht). Anders dan bij verbale
voorstellingopwekkende tekens, die geen aanwijzingen inhouden over de
aard en het tempo van van de beweging, schrijven muzikale
voorstellingopwekkende tekens de aard en het tempo van de
beweging voor in 'real time'.
Het is belangrijk om eraan te herinneren dat voorstellingopwekkende
muziek, net zoals
spraak- en arbeids- of dansmuziek alleen maar analoge tekens bevat: ze gelijkt
niet op
de auditieve verschijning van de imaginaire objecten of wezens - ze is
er geen nabootsing van, maar fungeert als teken ervoor. We
stellen ons de suikerfee van Tsjaikovsky niet voor als een fee wier
bewegingen geluiden maken zoals die van een celesta, maar als een freel,
breekbaar wezen.
Geven we een summier overzicht van de fenomenen en wezens waarvan de
voorstelling kan worden opgewekt door voorstellingopwekkende muziek.
Om te beginnen zijn er de (onhoorbare) bewegingen van onbezielde fenomenen: de golven (Der heilige Franziskus von Paula über Wogen schreitend of
'La Mer' van Debussy, fonteinen ('Les jeux d'eaux de la Villa d'Este van
Liszt), het stromen van de Rijn (Vorspiel tot Rheingold van Wagner),
het flikkeren van licht op de golven (Farben van Schönberg) of het
flitsen van de bliksem (Beethoven Pastorale). Niet alleen de beweging,
maar ook de stilstand kan worden opgeroepen: de roerloze zee (Hor ch’el
ciel van Monteverdi), een indrukwekkende burcht (Smetana), de eindeloze
steppen ('Steppen van Midden-Azië van Borodin).
Vervolgens zijn er de talloze voorbeelden van bewegingen van dieren: het
stappen van kamelen in 'De steppen van Midden-Azië' van Borodin, het
zwemmen van vissen (Die Forelle van Schubert), het wieken van de kraai
(Die Krähe, van Schubert), het fladderen van engelen (Monteverdi 'Et hi
tres'), de dieren in het 'Carnaval des animaux' van Saint-Saens.
Ook de voorstelling van de beweging van voertuigen kan worden opgewekt
door voorstellingopwekkende tekens. Zeer geliefd is het
opwekken van de voorstelling van het op en neergaan van de zuigers en
aandrijfstangen van een locomotief (Different trains van Steve Reich),
Ambivalenter is, ten slotte, de status van bewegingopwekkende
tekens die wél door de mens kunnen worden uitgevoerd (zie de paragrafen
'Proteus' hieronder). Ook hier geldt
dat ze voorstellingen opwekken als een bijkomende verbale aanwijzing
daar aanleiding toe geeft. Maar bij ontstentenis daarvan blijft het bij
het voelen van een niet - of slechts in nuce - uitgevoerde impuls. Beperken we ons
hieronder tot voorbeelden waarbij er verbale aanleidingen zijn. Dan zijn
er om te beginnen de gewone bewegingen die horen bij de verplaatsing van
het lichaam: het stappen van de wandelaar in 'Harold en Italie' van
Berlioz, of het
glijden over de sneeuw in de Winter van Vivaldi.
Belangrijker zijn de expressieve bewegingen. Daar zijn de
onopvallende expressieve bewegingen van het lichaam zoals het rillen in de 'Cold
song' van Purcell, het rillen en klappertanden in de Winter van Vivaldi,
het huiveren bij 'La Mort de Cléopatre' van Berlioz. Populair zijn de bredere
expressieve bewegingen van armen en romp of van het hele bewegende
lichaam: de vele voorbeelden van expressief stappen zoals in de
treurmars zoals die van Chopin of in Siegfrieds Tod van Wagner.
In al deze gevallen stellen we ons bewegingen voor in de - vermits
het over bewegingen gaat: meestal visuele - driedimensionale reële ruimte,
zodat de muziek eigenlijk alleen maar als teken functioneert, en niet
langer als autonome auditieve verschijning opgaat in de muzikale ruimte.
Merken we op dat ook een duplicaat van de auditieve verschijning kan
werken als voorstellingopwekkend teken: zoals wanneer vogelzang de visuele voorstelling
van vogels oproept. Een voorbeeld daarvan zijn vele klanken in het 'Autoritratto nella notte' van Salvatore Sciarrino.
Dat neemt niet weg dat een auditieve nabootsing ook als zodanig kan
worden beluisterd, en dan niet vraagt om visuele aanvulling. In de regel
wordt hier voorstellingopwekkend gebruik voorkomen doordat vele
auditieve nabootsingen meteen ook visueel zijn, zoals bij film.
AUDITIEVE EN MUZIKALE MIMESIS
Blijkt dus dat er twee soorten muzikale mimesis zijn; onmiddellijke
muzikale mimesis en middellijke muzikale mimesis. Alleen onmiddellijke
muzikale mimesis is auditieve mimesis. Middellijke muzikale mimesis is
geen auditieve mimesis: dat de voorstellingopwekkende tekens auditief zijn, net
zoals de woorden bij voorstellingopwekkende literatuur, maakt de voorstelling nog
niet auditief. De zintuiglijke domeinen van de voorstellingen zijn haast
per definitie niet-auditief: als een stoomfluit wordt gebruikt om de
voorstelling van een trein op te wekken, is het niet meer nodig om ons
ook nog een auditieve voorstelling te maken van die fluit. Voorstellingopwekkende muziek
wordt evenmin tot
visuele nabootsing als ze wordt genoteerd op een partituur: ook
literatuur wordt geen visuele nabootsing als ze wordt neergeschreven als
tekst.
Om rekenschap te geven van deze twee soorten muzikale mimesis is het
bovenstaande schema van auditieve mimesis ontoereikend. Het moet worden
uitgebreid als volgt:
| auditieve mimesis | |||
| niet-intentioneel | intentioneel | ||
| geluiden | verbale taal | muzikale verschijning | |
| gewone auditieve mimesis | verbale mimesis | muzikale auditieve mimesis | |
| = | |||
| onmiddellijke muzikale mimesis | middellijke muzikale mimesis | ||
Dan is duidelijk dat auditieve mimesis en muzikale mimesis twee domeinen
zijn die elkaar slechts overlappen.
Merken we om dat we een gelijkaardige opdeling zouden kunnen maken voor
de twee andere domeinen van auditieve mimesis: er is ook onmiddellijke
en middellijke verbale mimesis (zie 'Mimesis en literatuur'), en er is ook
onmiddellijke mimesis van objecten en middellijke mimesis door middel
van objecten (bv. herdenkingssites). Maar het zou verwarrend zijn om dit in
het schema hierboven op te nemen omdat andere indelingen meer
verhelderend zijn, terwijl de combinatie hier slechts ad hoc is (het zou
zinniger zijn om bv. een indeling te maken waarbij auditieve mimesis
wordt vervangen door onmiddellijke mimesis als zodanig, zodat we een
zinnige tegenstelling krijgen met verbaal en object).
DE GEMEENSCHAP VAN DE IMAGINAIRE WEZENS: SYMPATHISCHE
MIMESIS (2)
Al in 'Sonore wezens in de muzikale ruimte'
zagen we dat, als in absolute muziek de beweging van de sonore wezens is
georganiseerd door inherente bewegingopwekkende tekens, die niet alleen
maar de verdere beweging van elk sonoor wezen en de synchronisatie met
andere sonore wezens sturen, maar ook de luisteraar en de (mede)muzikant - al
wordt daarbij niet hun lichaam bewogen, maar wel de sonore ziel die ze
zijn geworden door identificatie met de bewegende klank, en we
beschreven hoe ze daarbij worden opgenomen in de gemeenschap van de
sonore zielen. Wat geldt voor de sonore wezens van de absolute muziek in
het bijzonder, geldt in het algemeen voor alle fenomenen of wezens wier
auditieve verschijningen als gewone of muzikale mimesis worden
gedupliceerd met het oog op het nabootsen van de bijbehorende fenomenen
of wezens - althans in zoverre ze worden georganiseerd door
bewegingopwekkende tekens: de
kakelende kippen van Rameau, lachende heksen van Purcell, de
lamenterende Arianna van Monteverdi of de fanfare van het Romeinse
legioen in 'Respighi's Fontane di Roma: allen
zetten ze ons aan om hun
auditieve expressies, hun zingen of hun spelen mee uit te voeren en om ons zodoende te
identificeren met de nagebootste wezens in kwestie.
Onderzoeken we eerst hoe het zit met de muzikale nabootsing van meer
aardse wezens dan de sonore wezens van de absolute muziek: zingende
vogels, gemuzikaliseerde verschijningen, bestaande of imaginaire zangers
en muzikanten.
In zoverre de muzikale verschijning van deze wezens bewegingopwekkende
tekens bevat, worden we hier, net zoals bij dito absolute muziek, door
die tekens aangesproken. Maar, anders dan bij absolute muziek, worden
hier niet de bewegingen van sonore wezens opgewekt, maar de bewegingen
van veelal menselijke wezens, of wezens waar we het 'zingen' mee
gemeen hebben. Niets belet ons om mee te zingen met Arianna of Jacques
Brel, of mee te spelen met de Leiermann of Chuck Berry, en nog minder
belet ons om - met of zonder woorden - mee te zingen met wat instrumentale
zangers 'zingen'.
Maar vermits we ook hier niet de nagebootste wezens zijn, worden we tot mede-opvoerders ervan
(effectief, of alleen maar in onze voorstelling). Ook hier ontstaat dus een imaginaire gemeenschap, zij het dan dat we hier
niet als sonore wezens opgaan in de muzikale ruimte en ons lichaam
ontzield moeten achterlaten in het ondermaanse: we blijven ons als zingende of
spelende mensen bewegen in dezelfde wereld als waar de nagebootste
wezens zich in bevinden. Niettemin is de gemeenschap van zingende of
spelende lichamen daar niet reëel, zoals bij de gewone spraak- en arbeids- of dansmuziek, maar nagebootst:
onze lichamen zijn slechts mediumdragers. Afgezien daarvan klinken we
allen als Arianna. Maar, omdat de nabootsing puur auditief is, zien we meteen ook
dat we geen Arianna zijn. Naast de gemeenschap van de klagende Arianna's, ontstaat hier dus - tenminste als allen
effectief tot mede-opvoeren overgaan - ook een aardse visuele
gemeenschap van nabootsers van klagende Arianna's. Gemakkelijker is als allen zich
identificeren met de zanger(es) op het podium die de nagebootste persoon
ook visueel nabootst, en dat allen zich in de concertzaal beperken tot
plaatsvervangende mede-uitvoering, zoals wiegen met de heupen of zwaaien met de armen.
Bij voorstellingopwekkende muziek liggen de zaken heel anders. De
voorstellingen worden wel opgewekt door bewegingopwekkende tekens, maar
daarom bevatten de voorgestelde bewegingen bevatten nog geen
(auditieve) bewegingopwekkende tekens. De bewegingopwekkende tekens kunnen
daarentegen wel de luisteraar aanzetten tot medebewegen, waarover meer
in volgende paragraaf.
IMPLOSIE VAN MIMETISCHE MUZIEK IN NIET-MIMETISCHE MUZIEK EN HET PROBLEEM
VAN DE EXPRESSIE
In 'Sonore wezens en de muzikale ruimte' wezen we er al op dat het
eventuele gebruik van bewegingopwekkende tekens de luisteraar ertoe aanzette om
mee te bewegen en mee te zingen of te spelen, hoe daarbij de wereld
van de sonore wezens werd aangevuld met een wereld van spelende of
zingende lichamen, en hoe daarbij het gevaar opdook dat die dubbele
wereld elliptisch werd gelezen als
één enkele, waarbij de beweging van sonore wezens werd gelezen als de
expressie van zangers of muzikanten (zodat het inzicht verloren gaat
dat de muzikale ruimte opgaat).
Ook de overige vormen van mimetische muziek, waarbij niet de muzikale
verschijningen van sonore wezens worden gedupliceerd, maar die van
bestaande of imaginaire zangers en muzikanten, van gemuzikaliseerde
wezens of woordloze sprekers/zangers, kunnen aanleiding zijn om mee te
bewegen en mee te zingen of te spelen. Zoals hierboven beschreven
ontstaat hierbij eveneens een tweede wereld, met dit verschil dat de
zanger hier als auditieve verschijning wordt waargenomen in de reële
ruimte, waar het zingende lichaam alleen maar mediumdrager is. Hier dreigt
niet het gevaar dat de muzikale wereld implodeert, maar
dat de werkelijke wereld in de imaginaire opgaat -
dat de zangers zich Arianna wanen. Het gevaar is kleiner naarmate het
origineel een zeer concreet persoon is - bv. Edith Piaff of Jacques Brel
- of naarmate het origineel zich van het menselijke verwijdert: weinige
medezangers of medespelers zullen zich kippen wanen.
Maar het gevaar is nogal acuut als het gaat om algemene categorieën van
mensen
zoals de Leiermann of om imaginaire mensen zoals Arianna: er
is hier geen verschil vaststelbaar tussen de oorspronkelijke klankbron (de
stem van de nagebootste zanger of muzikant) en die van de nabootsende zangers.
De medezangers of medespelers komen dan licht in de verleiding om hun
zingen of spelen te ervaren als hun eigen
expressie. Ook hier is de elliptische lectuur aanleiding tot het
verdwijnen van het bewustzijn dat er een verschil is tussen niet-mimetische en
mimetische muziek, met als gevolg dat ook mimetische muziek wordt
ervaren als de auditieve verschijning (de 'expressie') van de zanger of
muzikant (of de componist).
Ook bij voorstellingopwekkende muziek kan de wereld van de opgeroepen
voorstelling worden verdubbeld met een tweede laag in de werkelijke
wereld.
Precies omdat we hier in de regel hebben te maken met muziek met een
sterk metrisch karakter (denk aan Trains van Reich), kunnen we niet weerstaan aan de neiging
om de bewegingopwekkende tekens geheel of ten dele met ons eigen lichaam
uit te voeren (bv. door met de armen de
beweging van de drijfstangen uit te voeren zoals het kind dat treintje
speelt). Ook hier krijgen we dan een verdubbeling
van een imaginaire gemeenschap van allen die zich een trein wanen, en de
gemeenschap van allen die de beweging van drijfstangen uitvoeren: hier wordt het mimetische
karakter van de muziek verdonkeremaand door een overgang naar visuele
mimesis (zoals bij ballet): de reductie van voorstellingopwekkende
tekens naar bewegingopwekkende tekens. Waar dat niet mogelijk is - bv.
in een concertzaal - blijft nog de mogelijkheid om ons te vereenzelvigen
met de muzikant die de bewegingopwekkende tekens produceert: we voelen
ons dan een soort magiër die met het produceren van de muziek de
opgeroepen voorstellingen bezweert.
In alle gevallen dreigt het bewustzijn te verdwijnen van een mimetische
dimensie: bij absolute muziek dreigt het besef van een eigen muzikale
ruimte verloren te gaan; bij muzikaal nabootsen van muzikale
verschijningen dreigt het besef verloren te gaan dat er een verschil is
tussen een zanger en een muzikant en de nabootsing ervan; bij
voorstellingopwekkende muziek dreigt door de reductie van
voorstellingopwekkende tekens tot bewegingopwekkend tekens voor visuele
onmiddellijke nabootsing het inzicht veloren te gaan dat er ook
voorstellingopwekkende muziek bestaat. Op die manier wordt het pad
geëffend voor een nog verdere vernauwing van het begrip van muziek:
muziek als 'expressie' - naar het voorbeeld van alle vormen van
spraakmuziek - waarbij ook nog onrecht wordt gedaan aan de dansmuziek,
die niet expressief is (al is dans dat wel).
PROTEUS (1): POLYINTERPRETABILITEIT EN VERDICHTING VAN DIVERSE SOORTEN NABOOTSENDE MUZIEK
We deden tot nog toe alsof we te maken hadden met duidelijk
te onderscheidene soorten muziek: niet-nabootsende muziek versus
nabootsende muziek,
die zelf weer onmiddellijk kan zijn of middellijk. In werkelijkheid
liggen de zaken veel ingewikkelder: bij de meeste reëel bestaande muziek
is er sprake van dubbele
lectuur, verdichting en combinatie.
Al in 'Sonore wezens in de muzikale ruimte' wezen we er op dat we alle
spraak- en arbeids- of dansmuziek ook absoluut kunnen lezen én dat
we omgekeerd vele absolute muziek ook kunnen lezen als spraak- of
dansmuziek. Hier moeten we er alleen aan toevoegen dat de mogelijkheden
voor dubbele lectuur alleen maar toenemen als we ook nog rekening houden met de
volledige waaier van mimetische muziek.
Dan blijkt om te beginnen dat we niet alleen de gewone, niet-nabootsende spraak- en arbeids-
of dansmuziek (inclusief de virtuoze speelmuziek) kunnen lezen als absolute muziek, maar ook de
niet-absolute varianten van nabootsende muziek, in het bijzonder de
nabootsing van vocale of instrumentale zangers of gemuzikaliseerde
wezens.
Omgekeerd geldt dat, hoezeer de sonore
wezens van de absolute muziek ook hun plaatsvervangende klankbron in de werkelijke wereld achter zich zouden willen laten, het
in meerdere of mindere mate verleidelijk kan zijn om ze te horen als zingende stemmen, en om, in het voetspoor daarvan de
begeleiding te lezen als bewegingopwekkend teken voor die zingende wezens
(waardoor ze vaak ook aanleiding zijn tot visuele voorstelling en zo
voorstellingopwekkend worden). Zo kan men Fratres lezen als homofoon
bewegende klanken, maar ook de voorstelling van een optocht van zingende
monniken dringt zich op. Zo leidt de introductie van pizzicati in de
ouverture tot het
derde bedrijf van de Traviata tot lectuur van de absolute muziek als een
instrumentaal zingend wezen dat expressief stapt.
Vervolgens kunnen we zowel niet-nabootsende als (onmiddellijk) nabootsende muziek ook lezen als voorstellingopwekkende
(en dus middellijke) muziek. Elke dansmuziek -
zeker naarmate ze minder uitvoerbaar is door menselijke lichamen -
evenals
elke absolute
muziek - zeker naarmate ze doet denken aan bewegingen van niet-menselijke
wezens - kan aanleiding zijn tot het zich voorstellen van bewegingen
van bestaande of imaginaire wezens - denk aan het
Finale
presto van de 2e pianosonate van Chopin waar Anton Rubinstein 'Winds
of night sweeping over churchyard graves.' in hoorde, Tausig 'the ghost
of the departed wandering about" en Cortot 'the freezing whirlwind
descending on tombs.' Wellicht belangrijker nog is dat, omgekeerd, vele
voorstellingopwekkende muziek zoals gezien weer tot
bewegingopwekkende muziek kan worden als de luisteraar zich met het
voorgestelde identificeert en een deel van de bewegingen met zijn
lichaam tracht uit te voeren (Sint Franciscus op de golven van Liszt,
Different trains
van Steve Reich), als we ze al niet van meet af aan lezen als absolute muziek - zoals het geval is met de meeste
'programmamuziek' (inclusief de minder gesofisticeerde vormen ervan zoals de
typewritersong van Leroy).
Uiteraard is niet alle muziek zomaar op alle manieren te lezen. Er zijn in
de eerste plaats alle gevallen van 'eenzijdige' muziek, waar
enkelvoudige lectuur zich aandient als de meest passende.
Bij veel spraakmuziek is de melodische lijn meestal niet meer dan tonale
structurering: de melodische lijnen zijn zo rudimentair, dat ze
nauwelijks verleiden tot lectuur als bewegende klank. Dat geldt nog meer
voor de meeste dansmuziek, waar het in de regel alleen de toegevoegde
spraakmuziek is die eventueel aanleiding kan zijn tot lectuur als
bewegende klank. Lectuur van voorstellingopwekkende muziek als absolute muziek is alleen
mogelijk als die muziek als absolute muziek interessant is. Vaak zijn de tekens
muzikaal gezien weinig interessant
(zie 'Different trains' van Steve Reich), zodat de neiging om ze te
lezen als absolute muziek al snel wordt opgegeven. Dat is er overigens de reden voor
waarom meer verfijnde programmamuziek ook een groot aandeel van nabootsende
(vocale of instrumentale) spraakmuziek bevat, om nog maar te zwijgen van
het aandeel absolute muziek (zie verder: mengvormen)
Maar in andere gevallen lijkt de meervoudige
lectuur wel doelbewust te zijn nagestreefd: het is dan gewoonweg niet uit te maken
welke lectuur de juiste is, zodat we een meervoudige lectuur toepassen,
die alleen maar de rijkdom van de muziek ten goede komt. Dat is het geval met menige melodie die kan
worden gelezen als de beweging van een sonoor wezen, maar ook als (nabootsende)
vocale spraakmuziek (het 'bidden' van de gelovigen in het Offertorium en Hostias
uit het Requiem van Berlioz,
of in
Agurida van Maria Tanase, waar je niet weet of ze klaagt of door een
klagende ruimte wentelend zweeft), als instrumentale woordloze
spraakmuziek (de melodie van het Adagietto die lijkt 'gezongen' door een
soort reusachtige wereldziel), ofwel als bewegingopwekkend teken voor bewegingen van het gehele lichaam
of van expressieve gebaren, die echter niet worden uitgevoerd en
zodoende leiden tot de (visuele) voorstelling van wezens die
expressieve bewegingen maken die in het verlengde liggen van de
auditieve expressie van de spraakmuziek (denk aan de melodie van de Mondscheinsonate, de rudimentaire melodie van het offertorium
en Hostias die de voorstelling van stappende gelovigen oproept, of de eerste
maten van de melodie van de treurmars van Chopin). Een indrukwekkend
voorbeeld van perfecte verdichting van voorstellingopwekkende muziek en
absolute muziek is het 'Vorspiel'
tot 'Das Rheingold, waar de absolute lectuur wellicht nog overtuigender
is dan de voorstellingopwekkende.
De dubbele lectuur wordt in de hand gewerkt als de componist de spraakmuziek nu
eens vocaal met woorden en dan weer instrumentaal en dus woordloos laat
horen. Als de melodie door een zanger wordt gezongen, is de
verleiding groter om ze te lezen als nabootsende spraakmuziek. Wordt ze woordloos op een instrument gespeeld,
dan is de verleiding groter om ze te lezen als absolute muziek, als
bewegende klank. Dergelijk uitlokken van dubbele lectuur is exemplarisch
in de
Liebestod
van Tristan en Isolde (dat eigenlijk een duet, zoniet een trio of een kwartet is):
gelijkaardige melodieën worden zowel gespeeld als gezongen, zodat de
nadruk nu eens ligt op de golvende beweging van sonore wezens, en dan
weer op het expressieve zingen. Het effect is dat in beide gevallen de
melodie dubbel wordt gelezen: de instrumenten lijken te zingen, en de
stemmen lijken tevens bewegende klanken.
Een ander indrukwekkende voorbeeld is het zingende koor dat wordt ingebed in een
'zingend' orkest in
Hostias, de
melodieën die de zang van de Mitternacht omspelen in het
Mitternachtslied van Mahler, of de prachtige vallende melodieën op het
einde van 'Der Abschied'. In hoeverre we spraakmuziek ook als absolute
muziek (als bewegende klank) kunnen lezen valt af te meten aan de mate
waarin ze nog als zang wordt gehoord bij instrumentale uitvoering. Het
liefdesduet en de
Liebestod van
Wagner verliezen nauwelijks iets als ze puur instrumentaal worden
gespeeld, terwijl bv. De Erlkönig veel meer
spraakmuziek blijkt te zijn. Deze verdichting van
absolute muziek met nabootsende spraak- en arbeids- of dansmuziek houdt
een ontdubbeling van de zanger of de muzikant in: enerzijds is hij een zanger-muzikant in de zichtbare ruimte, maar
anderzijds gaat in zijn zang een sonore ziel op die zich beweegt in de
muzikale ruimte. Als we alleen maar luisteren valt dat niet op, maar dat
ligt anders bij audiovisuele opvoering van een lyrische of dramatische
zanger. Niettemin valt de tegenspraak hier niet op: het zingen toont
hier rechtstreeks de 'innerlijke gesteldheid' van de zanger, en hoeft
dat dus niet langer analoog of conventioneel te betekenen, zoals dat het
geval is met normale spraakmuziek. Zo
liggen Tristan en Isolde als lichamen in elkaars armen, maar als sonore
zielen bewegen ze samen met de klanken op liefdesgolven (terwijl er via
de instrumentale melodieën meerdere zangers blijken te zijn). Zo kan in
'L'ho perduta'
de visuele Barbarina op de scène met haar lichaam een speld op de grond
zoeken, terwijl ze als zanger van absolute muziek met haar ziel
onbekommerd in de luchten zweeft
met een beweging die meer adequaat is weergegeven doorde kinderen die van een helling de zee in lopen in
Kaos van de
gebroerders Taviani.
Zo kan Leonard Cohen als gitarist op een krukje zitten, maar als lyrisch personage
heen-en-weer worden gewiegd op de golven van een liefdeszee). Deze ontdubbeling is zo overtuigend
omdat ze een weerspiegeling is van de opsplitsing tussen uiterlijke
verschijning van het lichaam en innerlijke ziel (of innerlijk leven).
(Voorbeeld van complexe aard van samengestelde nabootsing, meervoudig
beeld).
Een andere techniek die dubbele lectuur in de hand werkt is polofyoon
samenzingen: elke gezongen stem klinkt in eerste instantie als
spraakmuziek,
maar doordat ze zich autonoom tussen andere stemmen beweegt,
wordt ze weldra ook bewegende klank in de ruimte. De bijkomende rijkdom komt
hier niet zozeer van het lineaire verloop van de afzonderlijke stemmen -
dat meestal rudimentair blijft - maar van de expressiviteit en de
structurerende dynamiek van de samenklank en de ruimtelijke relaties. Zo
ontstaat de vaak overweldigende indruk van samenzingende stemmen van
gelijkgezinde zangers, die zich tegelijk als sonore wezens in de hogere
regionen van de muzikale ruimte bewegen (Hymn
of the Cherubim van Tsjaikovsky), of
de overweldigende indruk van stemmen wier individuele lineaire klagen
pas tot alle individuen overstijgende klacht van de hele gemeenschap
wordt als alle stemmen zich voegen in de duizelingwekkende ruimtelijk architectuur van
sonore wezens die zich bewegen over expressieve posities in de muzikale
ruimte (Hear my prayer o Lord! van Purcell). (Voor prachtige verdichting
zie ook 'Et his tres' van Monteverdi).
Merken we op dat een dergelijke dubbele lectuur des te vruchtbaarder is
- of pas mogelijk wordt - als
we ons niet laten verleiden tot elliptische lectuur die de hele rijkdom
van het gebeuren verdonkeremaant.
Bij dergelijke verdichting sturen de inherente bewegingopwekkende tekens zowel de beweging van het spreken (van een reëel of
nagebootst personage of biddend-zingende groep in de driedimensionale ruimte)
als de beweging van de sonore wezens in de muzikale ruimte - en
eventueel de bewegingen of het meespelen of meezingen van de
luisteraars.
Merken we op dat bij al deze gevallen van menging de opgang van de
muzikale ruimte aan het bewustzijn wordt onttrokken - maar daarom niet
minder werkzaam is.
PROTEUS (2): ADDITIEVE COMBINATIE VAN DIVERSE SOORTEN MIMETISCHE MUZIEK ONDERLING
Naast de werkelijk gerealiseerde verdichting die aanleiding is tot
simultane dubbele lectuur, bestaat er ook de mogelijkheid om meer
eenzijdige soorten muziek additief bij elkaar te voegen. De optelling
kan dan successief zijn (bv. vogelzang of zingende pelgrims of monniken
inlassen in absolute muziek) of simultaan (mimetische melodie over
bewegingopwekkende bas).
-
Naast de combinatie van de auditieve nabootsing van bestaande muzikale
wezens (zoals een koekoek) of gemuzikaliseerde wezens (zoals de hommel)
of (bestaande of imaginaire) zangers en muzikanten met sonore wezens, is
ook de combinatie van onmiddellijke en middellijke muzikale mimesis
zeer populair. In het derde deel van
Pini di Roma hebben
we de combinatie van de opname van de zang van de nachtegaal met
voorstellingopwekkende muziek. In 'Different Trains' van Steve Reich
worden opnames van stoomfluiten en sirenes gecombineerd met voorstellingopwekkende tekens die de beweging van de
zuigers oproepen. Veel meer voor de hand liggend is echter de
combinatie van voorstellingopwekkende tekens met de nabootsing van
imaginaire instrumentale zangers en/of sonore wezens. Dat deze combinatie
zo populair is, komt omdat de beweging van bestaande wezens wel expressief
is, maar niet noodzakelijk het 'wezen' oproept van wat middellijk wordt
nagebootst. Daarom wordt veel voorstellingopwekkende muziek
vaak aangevuld met gesproken tekst (Different Trains) of gezongen tekst
(lyrisch-dramatisch of narratief), maar ook met absolute muziek of
nagebootste spraakmuziek: denk aan
de melodie die wordt gevoegd bij de olifanten
van Saint-Sains die stappen op een walsritme, of de melodie van
Honeggers Pacific 231.
Een bijzonder geval van dergelijke additieve combinatie is de nabootsing van zangers
of muzikanten die tevens van absolute muziek zingen of spelen (dubbele mimesis),
PROTEUS (3):
COMBINATIE VAN MIMETISCHE MUZIEK MET NIET-MIMETISCHE SPRAAK- OF
DANSMUZIEK
De muziek kan zich ook opsplitsen in onderdelen waarvan het ene zich beter leent voor
eenzijdige lectuur als
nabootsende spraakmuziek (of nabootsende dansmuziek zoals de militaire kapel van
Romein legioen in Pini di Roma) of als
(nabootsende) absolute muziek, en het andere als
niet-nabootsende spraak- en arbeids- of dansmuziek. (Ook hier
simultaan of successief: hier meer simultaan).
Een eerste standaardformule om de tegenstrijdige lecturen met elkaar te
verenigen is de combinatie van absolute muziek of nabootsende
spraakmuziek met dansmuziek. Dat kan
door aan een absolute melodie, die inherente bewegingopwekkende tekens
voor de bewegende klank bevat, externe bewegingopwekkende tekens te
voegen, meestal in de bas. Die 'begeleiding' wordt dan tot exherent bewegingopwekkend teken
én voor de beweging van één of meerdere melodien én voor de dansbewegingen (of expressieve bewegingen zoals stappen)
van de luisteraar. De
muziek splitst zich dan in twee lagen: een absolute laag en een laag die
tevens dansmuziek is. Een prachtig voorbeeld daarvan is de al vermelde prelude tot
het IIIe bedrijf van de
Traviata, waar eerst de melodie zonder begeleiding is te horen,
terwijl pas later de begeleiding invalt die ontegensprekelijk een
'partiële' dansmuziek is. Verwijzen we ook naar het Adagio uit het
strijkkwintet van Schubert (de pizzicati). Dat brengt zoals gezien met zich dat de absolute melodie zelf
weer als nabootsende spraakmuziek wordt gelezen.
De
combinatie kan ook groeien uit de al in 'Bewegingopwekkende tekens'
besproken combinatie van dans- en spraakmuziek. De
spraakmuziek kan zich ontwikkelen tot (gezongen of gespeelde) nabootsende spraakmuziek
van een imaginaire zanger of
muzikant. Dat is het geval zodra de zanger zichzelf of een ander personage lyrisch of
dramatisch opvoert
(zoals wanneer Bowie zingt over hoe hij met zijn partner danst). De
'begeleiding' blijft dan als echte dansmuziek functioneren, niet alleen
voor de zanger, maar ook voor de dansers in het publiek (zie spraakmuziek revisited (2). Deze
overgang naar nabootsende spraakmuziek ligt voor de hand en ligt aan de basis van het zeer
populaire lyrische lied (waarbij in popmuziek meestal de uitvoerende
zanger ook de imaginaire zanger is). De formule is ook zeer populair in klassieke muziek
(waar de uitvoerende zanger niet de imaginaire zanger is die hij
uitbeeldt), ook als woordloze instrumentale zang (denk bv. aan Chopin's treurmars).
Ook voorstellingopwekkende muziek kan worden gemengd met echte
dansmuziek, zoals wanner 'Trains' van Reich aanleiding zou zijn tot mimetisch
ballet van een trein.
Herinneren we eraan dat het de luisteraar meestal ontgaat dat er menging is van
niet-mimetische met mimetische muziek, zodat de combinatie als 'muziek'
kortweg wordt begrepen, waarbij er elliptisch wordt van uitgegaan dat
het niet-mimetische muziek is.
PROTEUS (4): NIET-COMPATIBELE LECTUREN
Bij echte verdichting en bij additieve combinatie ontstaat er een
samengesteld origineel.
Het mag ons echter niet ontgaan dat de originelen die verschijnen bij
differentiële lectuur niet altijd in elkaars verlengde liggen of elkaar
aanvullen, zoals bij het liefdesduet van Tristan en Isolde (of L'ho
perduta). Vooral bij absolute lectuur van
voorstellingopwekkende tekens blijkt er er vaak een aanzienlijk verschil te zijn tussen de originelen die
worden opgeroepen door de voorstellingopwekkende tekens, en de originelen die verschijnen
bij lectuur als absolute muziek. Dat komt alleen al omdat vele
bewegingopwekkende tekens analoog zijn, met als gevolg dat we de op en neer gaande beweging in
'L'Aquarium' van Saint-Saens niet langer lezen als het
horizontale heen-en-weer bewegen van de staartvinnen van het
vissenlichaam, maar als een op en neer gaan in de muzikale ruimte (zodat
we de vissen eerder als op en neer gaand zouden moeten laten zwemmen. Maar ook los daarvan zijn er vaak aanzienlijke
verschillen, gewoonweg omdat de bewegingen die worden opgeroepen horen
bij wezens die visuele lichamen zijn in de driedimensionale ruimte, terwijl
de bewegingen van klanken in de muzikale ruimte bewegingen zijn van
monosensoriële sonore wezens. De tonen die in
'Die Krähe' van Schubert de voorstelling oproepen van het wieken van een
kraai, maken
als sonore zielen heel andere bewegingen. De aangehouden tonen die in
'De steppen van Midden-Azië' de
voorstelling van de eindeloze steppen moeten oproepen, belichamen in de
muzikale ruimte alleen een onbeweeglijke eindeloze ruimte die, in krasse
tegenstelling tot de aardse steppen, waar de nadruk op de bodem ligt,
bodemloos is. De
tonen die in 'Fontane di Roma' van
Liszt de voorstelling van fonteinen moeten oproepen, geven in de
muzikale ruimte eerder wezens weer die zich vol sprankelende levensenergie
met brede gebaren bewegen in de muzikale ruimte. En
de tonen die in 'Et hi tres' uit de Mariavespers van Monteverdi de voorstelling van fladderende engelen
en de Heilige Drievuldigheid moeten oproepen, maken in de muzikale ruimte gelijkaardige bewegingen,
al zijn dat dan geen bewegingen meer van engelen of goden. Als absolute muziek is de suikerfee
uit de Notenkrakersuite van Tsjaikovski geen suikerfee
meer die heel breekbaar is, maar een waterval van tintelende klanken. Als
absolute muziek blijft er van Leroy's 'Typewriter song' gewoon een leuk muziekje
over dat vrolijk vlinderende wezens in de muzikale ruimte nabootst.
In vele andere gevallen is dubbele lectuur niet consequent vol te houden
en gaat het alleen om lokale doorbraken: zo verliest vele virtuoze
speelmuziek zich vaak in muzikale formaties die alleen zin hebben als
demonstratie van het kunnen van de speler, terwijl in andere passages de
geluiden die bij dat virtuoze kunnen worden geproduceerd ook kunnen
worden gelezen als bewegingen van sonore wezens.
Of er dubbele lectuur mogelijk is - en of er dus een complex maar
samenhangend origineel
tot stand komt - hangt dus af van de manier waarop de diverse lecturen
van eenzelfde muziek zich lenen voor een combinatie of verdichting van
het origineel - zoals gebruikelijk is in de beste gezongen spraakmuziek
(aria of instrumentele melodie).
PREFERENTIËLE LECTUUR
Al in 'Sonore wezens in de muzikale ruimte' wezen we erop dat absolute
muziek kan worden gelezen als spraakmuziek of dansmuziek en omgekeerd,
maar dat er voor elke muziek een preferentiële lectuur is (inclusief als
die de dubbele lectuur is). Hier moeten we daaraan toevoegen dat ook
vele voorstellingopwekkende muziek als absolute muziek (of meer
algemeen: als onmiddellijke muzikale mimesis) kan worden gelezen, en
omgekeerd. Veel hangt af van de aard van de muziek. Als dubbele lectuur
leidt tot incompatibele originelen is er sprake van 'eenzijdige' muziek
die dus bij voorkeur enkelvoudig wordt gelezen.
AUDITIEVE MIMESIS EN AUDITIEVE DESIGN
In 'Bewegingopwekkende tekens' wezen we er al op dat de (niet-mimetische)
spraak- en arbeids- of dansmuziek behoort tot het domein van de muzikale design.
In deze tekst moeten we daaraan toevoegen dat geluiden in het algemeen
ook kunnen worden gebruikt voor allerlei andere niet-mimetische
doeleinden: het domein van de auditieve design in het algemeen, of de
muzikale design in het bijzonder
Daar is om te beginnen het design van de vele muzikale signalen die niet
langere bewegingopwekkende tekens zijn: klokken, gongs, sirenes,
bellen (ringtones), claxons, stoomfluiten, militaire signalen enz.
Verwant is ook het design van 'sonificaties': omzettingen van data
allerhande in klank, zoals de sonificatie van
PI.
Belangrijker is het design van twee soorten (niet-mimetische)
soundscapes: het puur 'temporele
soundscape' waarin het optreden van geluiden is gecomponeerd in de tijd:
denk aan de
'Imaginary Landscapes I-V" (1939-1952) van John Cage, de "Fluxus-Symphonie
für 50 Hover-Staubsauger' (1960) van Wolf Vostell of het
Poème symphonique' voor 100 metronomen van Ligeti (1962). Hiertoe
behoren ook de vele muziekinstrumenten die sedert de gebroeders Baschet
'interactief' worden bespeeld door het publiek of door allerlei externe
factoren zoals "
"Cold Pin van
Eli Keszler. Naast het temporele soundscape is er ook het (niet-mimetische)
spatiotemporele soundscape, waarbij het optreden van geluiden niet
alleen in de tijd is gecomponeerd, maar ook in de ruimte: denk aan
composities als
Symphony for singing bicycles Godfried-Willem Raes (1980) of de
'Compositie voor acht brandweerwagens'
(2006) van
Dirk Veulemans.
BESLUIT
Wie achter de gemeenschappelijke naam 'muziek' de verschillen
verdonkeremaant tussen spraak- en arbeids- of dansmuziek, mimetische muziek (waaronder de absolute) en
voorstellingopwekkende muziek, komt al te licht in de verleiding om het
bestaan van nabootsende muziek over het hoofd te zien en haar te
begrijpen in termen van voorstellingopwekkende muziek, maar vooral van
spraak- en arbeids- of dansmuziek. Inzonderheid het begrip in termen van
spraakmuziek is zeer wijdverbreid: het ligt ten grondslag aan de
pogingen om het 'niet-abstracte' karakter van absolute muziek te begrijpen in
termen van 'expressie' veeleer dan in termen van mimesis (muziek als
'taal' van de gevoelens). Dat is een bijzondere vorm van de algemene
verschuiving van een mimetisch model naar een semiotisch model,
endemisch sedert Croce. Anderzijds is het zich
afzetten tegen een voorstellingopwekkende lectuur van muziek - tegen het
'literaire' aan de zogenaamde programmamuziek - verantwoordelijk voor
het quasi onuitroeibare (maar aan de semiotische interpretatie
tegengestelde) misverstand dat muziek helemaal niet 'representatief' zou
zijn, maar 'abstract' of absoluut' (Hanslick). In beide gevallen wordt
ontkend dat muziek iets met mimesis zou hebben te maken.
Pas als men onderscheid maakt tussen alle soorten muziek, krijgt men oog
voor zowel de nogal zwaarwegende verschillen van die soorten muziek, als
voor de vaak gecompliceerde combinaties die in concrete muziekvormen de
regel zijn.
Het bestaan van vaak complexe samengestelde originelen die zich
ontvouwen in de tijd moet er ons vooral voor hoeden om het beeld (of de
nabootsing) te begrijpen in termen van het stilstaande, enkelvoudige en
visuele beeld, dat model pleegt te staan voor het denken over het beeld.
© Stefan Beyst, lente 2012