Robrecht Vanderbeeken: 'Buy buy art: de vermarkting van kunst en cultuur'
Uitgeverij Epo, Antwerpen 2015.
oorspronkelijke tekst
repliek van de auteur
repliek op de repliek van de auteur
facebookantwoord van de auteur
REPLIEK ROBRECHT VANDERBEEKEN (Ook te lezen in 'De
wereldmorgen')
Hierbij een weerwoord. Graag wil ik kunstcriticus Stefan Beyst bedanken
voor Bye Bye Art, een kritische repliek op mijn boek. De repliek metselt
scherp omlijnde frames, maar dan wel naast de boompjes die ik wil
opzetten. Stefan Beyst roept klassieke spookbeelden op van ‘de staat’
en wil mij in die hoek parkeren. Een kwaadwillige lezing, maar toch
vooral een mooie aanleiding om een en ander te verduidelijken.
Ik vrees die spookbeelden namelijk ook – ik dacht dat de lezer dat uit
mijn boek kon opmaken – maar ik wil daarentegen waarschuwen voor de
vermarkting, gevaren die zich vandaag volop voltrekken.
Uit de repliek van Beyst blijkt nog maar eens hoe weinig bewust we ons
daarvan zijn. Het klopt evenmin dat ik alleen kunst wil die een linkse
politieke statement uitdraagt: basisstelling van Buy Buy Art is net de
oproep voor een bescherming van de diversiteit van de kunst, want die
staat door de vermarkting onder druk.
Beyst is van mening dat we de oplossing kunnen vinden in méér
marktwerking. In hoofdstuk 5 bespreek ik zo’n marktfundamentalisme (cf.
‘de dwepers’) en ik wijs er daar ook op dat dit net de interessantste
discussies zijn. Stefan Beyst is een verstandig man, zijn keuze voor
meer marktwering is niet onlogisch mits de aanname van bepaalde
vooronderstellingen.
Na enkele rechtzettingen en toelichtingen, wil ik in deze bijdrage
daarom ingaan op het problematische karakter van die
vooronderstellingen, met name (1) de dichotomie van staat versus markt
en (2) de reductie van alles wat economie is tot ‘marktwerking’, en (3)
een 19de eeuwse opvatting over ‘herverdeling’. Dat zijn zaken die ik
explicieter in het boek had kunnen bespreken, maar het staat al
behoorlijk bol.
Maar vooraf toch dit: na de Tweede Wereldoorlog startte de VS een
prestigieus steunprogramma voor de kunsten (the NEA) precies vanuit de
bezorgdheid dat de Amerikaanse burger het anders alleen zal moeten doen
met McDonalds en Walt Disney. Het ging om reguliere staatssteun, samen
met de ontwikkeling van fiscale instrumenten voor donateurs (zo is
filantropie niet alleen snel terugverdiend, je verdient er ook flink mee
bij).
Ik denk dat we deze economische realiteit als vertrekpunt moeten nemen,
niet een of ander romantische beeld van de middeleeuwse mecenas die
overloopt van de goede bedoelingen. In de VS is die NEA al afgebouwd. In
Europa zijn we vandaag volop bezig dezelfde fout te maken. Ik wil
daarvoor waarschuwen.
Overigens, ook Adam Smith – de Vader van het liberalisme zeg maar, en de
bedenker van de metafoor ‘de onzichtbare hand’ – benadrukte dat het de
plicht is van de overheid om in cultuur en educatie te voorzien, willen
we vermijden dat de burger verstoken blijft van elke vorm van
emancipatie (in order to prevent the almost entire corruption and
degeneracy of the great body of people.).[1] Hoewel ik in volgt
literaire dramatiek enigszins achterwege wil laten, is de uitdaging dus:
hoe vermijden de overheersing van een kassa kassa K3-cultus van ‘10.000
luchtballonen’?
Uit de repliek van Beyst maak ik op dat ook hij die bezorgdheid deelt.
Hoe hij die uitdaging wil aangaan, lezen we niet. Een aanzet zoals die
in mijn boek, wordt neergesabeld uit angst voor het ‘spook van het
communisme’, in de versie van het clichématige doembeeld van
nationalisten en liberalen. Geraken we voorbij de comfortzone van die
ideologische stellingenoorlog zodat we ons kunnen riskeren aan een
grondig debat?
RECHTZETTINGEN
Eén - Volgens Beyst heeft filantropie of schenken niets te maken met
vermarkting. Ik illustreer nochtans met voorbeelden dat het dan meestal
om de uitwisseling van symbolisch kapitaal gaat – Beyst noemt het
‘prestige’ – en dat het dikwijls een dekmantel is voor verdienmodellen.
Het gaat ook om de eigendomsverhoudingen: rijken die hun kunst naar
voren schuiven, of kunst die hen op een sokkel zetten. Ik verwijs ook
naar ‘goede’ verzamelaars die ons waarschuwen: het ‘bedrijfsmecenaat’
maakt de kunst(markt) kapot. Die evolutie is natuurlijk ook onderdeel
van het fenomeen vermarkting. Ook kunstminnende filantropen vrezen dus
de vermarkting.
Twee – Ik spreek inderdaad soms over ‘vermarkting’ en dan weer over
‘kapitalisme’, en dat is niet om het laatste niet bij naam te moeten
noemen. Het eerste gaat om een reeks fenomenen die zich binnen het
kapitalisme voltrekken, het tweede gaat over een door mensen gemaakt
systeem waarbij kapitaal wordt opgebouwd door ongelijke
productieverhoudingen (uitbuiting...) met een reeks nefaste,
zelfdestructieve gevolgen (zie hoofdstuk 7, dat daar integraal over
gaat).
Drie – Blijf ik ‘Siberisch stil’ over staatsgeleide economieën in het
Oostblok? In hoofdstuk 9 bespreek ik waarom zowel sociaaldemocratie als
staatsocialisme faalden. De oorzaak is o.a. te vinden in de loskoppeling
met de basis (top-down). Ik leg ook uit dat we in de 21ste eeuw een
progressieve sociaaleconomische huishouding (noem het socialisme…)
moeten heruitvinden, bottom-up, en dat het klein verzet daar een
cruciale katalysator voor is. Dat ik deze argwaan over mij heen krijg,
nadat ik letterlijk schrijf dat wat er in de Sovjet gebeurde, neerkomt
op een ‘monsterlijk moreel failliet’, doet mij vermoeden dat Beyst graag
had gehad dat ik dat punt een tiental keer herhaal. Maar zou dat mijn
mening over dit onderwerp dan veranderen?
Vier – Beyst weet dat ik in het verleden heel wat kunstrecensies schreef
waarin in artistieke strategieën analyseer en waardeer. Ik schreef deze
zomer nog een tekst in de catalogus van Nicolas Provost die bij Lannoo
verscheen voor een tentoonstelling die loopt in Turnhout, als ik mij
niet vergis enigszins de regio waar Beyst woont. Momenteel werk ik ook
aan een enkele kunstrecensies. In het boek verwijs ik bijvoorbeeld naar
beeldende kunstenaars Michel François, Miet Warlop, Honoré d’O, Gabriël
Orozco of Giusseppe Penone en grootmeesters van het witte doek zoals
Hitchcock, Antonioni of Béla Tarr, maar desondanks komt Beyst toch tot
de conclusie dat ik alleen geïnteresseerd zou zijn in kunst die politiek
is.
Het klopt weliswaar dat ik geen artistieke besprekingen in het boek heb
ingevoegd die dergelijk wantrouwen hadden kunnen wegnemen. Het leek mij
niet nodig, omdat ik vooral wou wijzen op de ideologische implicaties
die doorgaans worden vergeten. Dàt lijkt mij bijzonder interessant en
dat is dus het punt dat ik wou maken. In die optiek bespreek ik de
maatschappelijke rol van de kunstenaars, waaruit Beyst ten onrechte
afleidt dat ik alleen in die rol geïnteresseerd zou zijn.
Nochtans schrijf ik: “kunstenaars moeten als maker hun artistieke
vrijheid kunnen beleven zonder zich daar schuldig over te moeten voelen.
Want laten we dat alvast in bescherming nemen: het creatieproces zelf
heeft geen rechtvaardiging nodig. Het is zoals het vrije spreken in een
therapeutische sessie.” Ik geef ook felle kritiek op de ‘galopperende
avant-garde’ van begin vorige eeuw. Ik had eerlijk gezegd verwacht dat
kunstcritici mij daarop zouden aanpakken.
Zowel David Graeber, de pleinfilosoof van Occupy Wall Street, als Slavoj
Žižek, het Lacaniaanse geweten van links zeg maar, eindigen hun
recentste boek met een ideologische analyse van de laatste Batman-film.
Ik bedoel maar, kunst en cultuur kunnen ons zoveel leren over onszelf,
het is aan de kunstliefhebber om daar ook oog voor te hebben.
Vijf – ik zou fundamenteel ongelijk hebben als ik beweer ‘dat veel van
wat de markt voortbrengt, in kwalitatief en emanciperend opzicht
problematisch is’. Dat vind ik een heel moedige stelling van Beyst die
ik graag wat gemotiveerd zou zien. Hij geeft in zijn eigen tekst alvast
zelf heel wat voorbeelden van problematische marktconforme
cultuurproductie.
Is iemand al meteen ‘een gevaarlijke communist’ als je voorbehoud maakt
bij een commerciële hoogmis als 10.000 luchtballonnen? Dan zitten we in
het kamp van Arne Quinze, die meteen waarschuwt voor het gevaar van ‘het
communisme’ zodra burgers zijn opzichtelijke Rock Strangers in Oostende
contesteren.
TOELICHTINGEN
Kunst en cultuur
Het klopt dat ik kunst en cultuur niet netjes van elkaar aflijn. Dat is
niet vanuit nalatigheid: die loskoppeling en afbakening wil ik
vermijden. Kunst wordt al teveel als een archipel gezien, los van de
maatschappij en cultuur in brede zin. Minder die afbakening maken komt
kunst alleen maar ten goede.
De ‘staat’
Het klopt dat ik zelden spreek in termen van ‘de staat’ als het over de
publieke organisatie van onze samenleving gaat. Het staatsbegrip heeft
doorheen de vorige twee eeuwen een sterke nationalistische connotatie,
en die conceptie in natiestaten doet in tijden van globalisering onrecht
aan de sociaaleconomische samenwerkingen waarvan de assen dikwijls dwars
over de landsgrenzen lopen. Voor de oude Marx is onze openbare
huishouding een collectieve aangelegenheid, zonder dat daar een staat
voor nodig is. Een staat is in het Westen ook steeds een klassenstaat en
dus een instrument van het establishment.
Vandaar dat ik eerder over de openbare organisatie van onze samenleving
praat. Hoe we die kunnen heruitvinden, dat is vandaag één van de grote
uitdagingen. Tenzij we terug willen naar een premoderne samenleving,
zullen we onze sociaaleconomische houding toch structureel moeten
aanpakken. Zoals gezegd, deel ik de vrees van Beyst voor de autoritaire
staat.
Dat Beyst een kunstenaar als Jonas Staal de artistieke vrijheid ontzegt
om daar hands-on mee te experimenteren, is jammer. Deze kunstenaar zijn
projecten over de Stateless state, bijvoorbeeld in Rojava, zijn
bijzonder leerrijk. Niet in het minst voor een iemand als Beyst die zich
duidelijk zorgen maakt over dit thema. Waarom de kunstenaar zijn
kunstenaarschap ontzeggen als die iets maatschappelijk relevant wil en
kan doen? Mag een kunstenaar alleen ironisch zijn? Is het geen kunst
meer zodra een kunstenaar zich brandt aan de realiteit? Is het trouwens
aan de kunstcriticus om van de zijlijn te bepalen wat wel en geen kunst
is?
Het ‘monopolie van de staat’?
Volgens Beyst is vermarkting een goeie zaak want het komt neer op: ‘de
overheid die zijn monopolie opgeeft’. Heeft de overheid vandaag dan een
monopolie? Dat doet de werkelijkheid geweld aan: de huidige situatie is
er een van ‘en-en’. Naast de gesubsidieerde organisaties is er de
kunstmarkt, de muziekindustrie, de amusementsindustrie, er zijn private
initiatieven.
In zijn misleidende retoriek laat minister Gatz het uitschijnen dat zijn
vermarktingspolitiek alleen maar een ‘en-en’ situatie beoogt, geen
totale uitverkoop. ‘Kunst is te belangrijk om een exclusieve bevoegdheid
van de overheid alleen te zijn. Kunst is van en voor ons allemaal.’, zo
klinkt het in de visienota (en ook uit de mond van Jo Libeer (voka) in
de commerciële media). Maar dat is dus beschamend volksbedrog: Gatz wil
de huidige toestand van ‘en-en’ net ontmantelen en de private belangen
méér armslag geven.
Hij wil de openbare cultuursector die doorheen de jaren met veel zorg en
gemeenschapsgeld is opgebouwd als een wingewest open verklaren. Ik voer
dus geen pleidooi voor ‘het monopolie van de staat’ maar wil de
ontmanteling bestrijden van wat de laatste decennia is opgebouwd.
Veelzijdige vermarkting
Het klopt dat de vermarkting een veelzijdig fenomeen is, ook in het
geval van kunst en cultuur. Het gaat om de amusementsindustrie, de
kunstmarkt, de oprukkende creatieve industrie die steeds meer verwacht
van de kunstwereld. Het gaat om een toenemende commerciële ingesteldheid
van kunsthuizen en kunstenaars, het kopiëren van een bedrijfslogica
inclusief de klassieke marketingmodellen.
Daarnaast gaat het om de privatisering (‘de uitverkoop’). Beyst ziet in
dit alles een problematische semantische verknoping, maar het is nu
eenmaal een veelzijdig fenomeen. Privatiseren zou ik bijvoorbeeld niet
‘vermarkting’ mogen noemen want privaat initiatief kan evengoed niét
vanuit marktmotieven vertrekken. Dat klopt, maar ik heb het dus over die
privatisering die wél neerkomt op vermarkting, met name als de
niet-artistieke zakelijkheid die het overneemt.
Uit zijn semantische analyse blijkt dus dat Beyst het probleem
onderschat. Ik zou de vermarkting van publieke instellingen ook geen
‘vermarkting’ mogen noemen, want de ‘overheid is nooit winstgericht, het
gaat hooguit om meer middelen voor bijvoorbeeld de collecties’. Op die
manier mag je bijvoorbeeld een universiteit die naar de beurs trekt,
geen marktconform bestuur verwijten. Cultuurhuizen die zich als
bedrijven gaan gedragen – koppelverkoop, product placement, intensieve
reclamecampagne inzake de merknaam – mag geen vermarkting heten want
daarmee willen die huizen alleen maar aan ‘rendementscriteria’ voldoen?
Het zou slechts om ‘manager’s speak’ gaan, alsof het maar een kwestie
van de gehanteerde taal is? Dat klinkt sterk naar ontkenning.
En geen winstoogmerk? Hoeveel spin-offs en obscure
ondernemingsstructuren worden er niet rond grote instellingen opgericht
waar het wel degelijk draait om winst? Hoeveel van zo’n satellieten – om
het woord parasieten dan maar te vermijden – hangen er niet rond
instellingen als Tate in Londen en Moma New York? Waartoe dienen dan die
organisaties die bijvoorbeeld Jo Libeer en zijn vrienden zo vlijtig
oprichten bijvoorbeeld rond Festival van Vlaanderen of vzw Brussels
Philharmonic? Al die fiscale instrumenten – taxshelters en wetgeving
rond crowdfunding – zijn verdienmodellen op kap van de maatschappelijke
dienstverlening. De staat als melkkoe.
INTERPRETATIEVERSCHILLEN
Markt en staat
In het discours van kunstcriticus Beyst vinden we een radicaal liberale
interpretatie terug van onze maatschappelijke huishouding. Die
interpretatie berust op drie foute vooronderstellingen. Ten eerste, de
simplistische tweedeling tussen markt en staat. Alsof er alleen die
dichotomie is, niets ertussen. Waar is de civiele samenleving dan
naartoe? Niet ik, maar Beyst rekt het begrip markt uit voorbij elke
denkbare grens.
Waarom is elke intermenselijke ruil of samenwerking meteen ‘markt’? Zo’n
voorstelling van zaken is een klassiek eufemisme waarmee liberalen de
marktwerking van een onschuldig en gedienstig imago willen voorzien.
Bovendien zijn er vele vormen van ‘markt’. De economische organisatie
inzake levensmiddelen voor de industrialisatie – denk aan de markt op
het Middeleeuwse dorpsplein – is wel van een heel andere orde dan de
huidige kapitalistische constructie met multinationals die samen met hun
politiek personeel oorlog voeren met het oog op monopolies en
beleggersfondsen die als aasgieren de reële economie de grond in gokken.
Liberalen grijpen natuurlijk graag terug naar die naïeve voorstelling
van de pre-industriële markt om hun wereldbeeld te legitimeren in een
tijd die er helemaal anders uitziet. Ze keren daarmee terug naar de 18de
eeuw van Adam Smith.
Maar ook deze filosoof houdt er wel een heel geïdealiseerde en
gedateerde versie van de markt op na, die alleen mogelijk is binnen een
uitgesproken sociaal en moreel kader. Hij stelt zich de markt voor als
een marktplein waarop verschillende producenten naar best vermogen
dingen om de gunst van de klant. Kopers en verkopers zouden vrije
toegang tot de markt hebben en ook vrijwillig tot onderhandelen
overgaan.
Dat betekent dat iedereen binnen deze markt vrij zou zijn van noodzaak,
waardoor we enigszins gevrijwaard blijven van uitbuiting. Dat betekent
ook dat we allemaal effectief over de nodige middelen beschikken en dus
in staat zijn vrij te onderhandelen. ‘Wie hard en eerlijk werkt, wordt
rijk’, is dan de aanname.
Uit The Theory of Moral Sentiments (1759), het boek dat Smith
voorafgaand aan The Wealth of Nations (1776) schreef, blijkt tevens dat
Smith er vanuit gaat dat elke mens zich laat leiden door gevoelens van
medelijden, sympathie en wederkerig begrip. Het functioneren van de
markt, zoals Smith die ziet, vereist dus een sociale en rechtvaardige
ingesteldheid van ‘morele wezens’. Ethiek wordt dus voorondersteld, en
zo kan je de marktwerking natuurlijk in alle onschuld idealiseren.
Niettegenstaande is de naïeve metafoor van de wekelijkse, o zo
sympathieke dorpsmarkt helaas lichtjaren verwijderd van onze neoliberale
wereld waarin multinationals en hun lobbyapparaat regeren. Neem de zaak
Victor in Big Pharmaland: Alexion Pharma Belgium kwam in de zomer van
2013 in een mediastorm terecht toen bleek dat het farmaceutisch bedrijf
het doodzieke jongetje Viktor misbruikte om terugbetaling voor haar
geneesmiddel Soliris af te dwingen. Dat geneesmiddel is met voorsprong
het duurste ter wereld en terugbetaling via de ziekteverzekering kost de
maatschappij handenvol geld. En wie kreeg de zwarte piet? Juist, de
overheid, omdat ze het zover had laten komen.
Deze chantage is slechts één van de vele excessen die tonen dat
multinationals (dewelke ontsnappen aan staatscontrole, staten tegen
elkaar uitspelen als dienaars, etc.) zich boven wet en moraal wanen,
zich door de moordende concurrentie zelfs als psychopaten gedragen.
Maar, let wel, voor Smith zou een strenge wetgevende overheid vandaag
niet snel genoeg van kracht kunnen zijn. In dit geval: ‘de staat’, niet
als spook maar als garantie op rechtvaardigheid.
Ook de wurggreep op de reële economie door de woeker aan financiële
luchtkastelen zou niet op zijn genade kunnen rekenen. Smith koesterde
reeds een natuurlijk wantrouwen tegenover wat hij ‘de derde klasse’
noemde: zij die in tegenstelling tot de handelaar en de producent door
en voor de winst leven. U denkt er de professionele kunstmarkt maar zelf
even bij.
Hij waarschuwde ons er zelfs eeuwen geleden al voor dat de leden van
deze klasse, de financiële elite dus, samen een machtsblok kunnen vormen
dat hen in staat stelt staten te manipuleren in hun voordeel. Smith zou
bijgevolg vrijwel zeker fel gekant zijn tegen de internationale
vrijhandelsakkoorden (zoals CETA en TTIP) die vandaag in stelling worden
gebracht om de wetgeving van ‘natiestaten’ (om het woord dan nu wel veel
te gebruiken…), die moet dienen om onze burgerlijke vrijheden te
beschermen, buiten spel te zetten in het belang van winstbejag.
Kortom, vergeleken met de Vader van het liberalisme is het hedendaagse
neoliberale establishment bijzonder radicaal. Het gaat hier dan ook niet
langer om een geloofskwestie maar om cynisme: het marktfundamentalisme
kantelt in een machtsabsolutisme. Het draait slechts nog om het
verdedigen van de verworven privileges, andere mensen mogen doodvallen
in vluchtelingenkampen, het klimaat mag ontploffen, kerncentrales mogen
scheuren.
Als Beyst zich in de lijn van het klassieke liberalisme wil inschrijven,
hoe gaat hij dit radicalisme dan vermijden? Is het dan niet aangewezen
dat hij ook mee de strijd vervoegt tegen de afbraakpolitiek van wat we
samen in de vorige decennia collectief hebben opgebouwd?
Beyst hanteert daarentegen argumenten pro markt waarvan ik in het boek
al besprak waarom die niet opgaan, die hoef ik hier dus niet te herhalen
(Hoofdstuk 5). Ik bespreek ook een aantal structurele problemen in
Hoofdstuk 6 (neoliberale bureaucratie, afvlakkingseffect van de markt,
monopolievorming, de bemiddelde klasse als bemiddelende klasse van wat
als kunst aan bod kan komen, de nefaste meritocratie voor cultuurwerkers
die in sociaaleconomisch opzicht letterlijk ziekmakend is…). Het zou mij
interesseren wat zijn mening hierover is.
Economie is niet alleen markt
Mijn pleidooi om kunst en cultuur op de vermarkting te heroveren,
betekent geenszins dat we ze dan maar moeten onderbrengen bij een
autoritaire staat. Laat duizend bloemen bloeien, in de eerste plaats in
de brede civiele samenleving. Een tweede foute vooronderstelling in dit
verband is de zoiets als economie eigenlijk per definitie neerkomt op
‘de vrije markt’. Is de overheid slechts een apparaat dat daar wat boven
zweeft (en erop teert)? N-VA en Open VLD willen ons dat graag doen
geloven.
Maar er zijn natuurlijk verschillende vormen van economie en ‘de
overheid’ in al zijn concrete vormen is zelf evenzeer economie. Vandaag
is de overheid zelfs de grootste werkgever, de belangrijkste producent
van innovatie, onderzoek en ontwikkeling, de grootste dienstverlener in
de zorg, onderwijs, ruimtelijke ordening, recht, cultuur… In
tegenstelling tot wat Beyst beweert, is niet de markt maar de overheid
de grote innovator. Ook wat ‘de staat’ heet – we wezen er al op – is in
wezen een veelheid van mogelijke organisatievormen van onze
sociaaleconomische huishouding. Op dat punt moeten we vandaag creatief
aan de slag gaan, met het oog op vermaatschappelijking.
Volgens Beyst is er maar een echte betekenis van vermarkting, namelijk
als het gaat om kopen en verkopen van ‘koopwaar’. Elk onderscheid tussen
ruilwaarde en gebruikswaarde – toch een onderscheid waar ik in mijn boek
regelmatig op terugkom – is compleet afwezig. En laat dat nu net het
probleem zijn van de vermarkting: ruilwaarde neemt het over van
gebruikswaarde.
Daar heb je natuurlijk weinig oog voor als je zoals Beyst denkt dat de
‘opkomst van wals, flamenco, tango en fado, het Franse chanson, Jazz,
rock en pop’ als diversiteit een verdienste is van de markt. Als je
bovendien uit een handboek Westerse kunstgeschiedenis meent te kunnen
afleiden dat er in de feodale tijd alleen religieuze kunst was – geen
volkskunst, géén diversiteit aan artistieke uitingen –en dat het brede
scala van kunstontwikkelingen een gevolg zijn van de opkomst van de
markt, dan zou je voor minder de markt te vriend willen houden. Kan je
dan bijvoorbeeld de vermeende monocultuur van religieuze kunst op conto
van ‘de staat’ afschrijven in een periode dat een modern staatsbegrip
nog niet aan de orde was?
Een tweede probleem: als je elke ruil als ‘markt’ opvat, reduceer je de
overheid al meteen tot één speler op die markt, en ontzeg je haar dus
haar economische identiteit. Als ik via inschrijvingsgeld bijdraag aan
een opleiding, is het dan wel correct dat zonder meer als een ‘aankoop’
op te vatten? Is een toegangsticket voor een publiek museum dan meteen
hetzelfde als een drankje uit een automaat draaien in datzelfde museum?
Is een uitwisseling tussen overheidsinstellingen ook ‘markt’? Meer
nuance is aangewezen.
Smith verdedigde een moderne economische organisatie – arbeidsverdeling,
meer toegang voor particuliere spelers – in een tijd waarin het ancien
regime op terugweg was. De oude adellijke privilegestructuur maakte een
‘vrije’ economie inderdaad onmogelijk. Latere liberale denkers, zoals
Hayek en Friedman, recycleren die argwaan tegen ‘het regime’ en ‘het
staatsapparaat’ om een herverdelende sociale overheid klein te krijgen
of te houden en de vrije markt het monopolie te geven als organisator
van het maatschappelijke leven.
Maar afgezien van het feit dat zoiets als een vrije markt een illusie is
– want volop gestuurd en doordrongen van uitsluitingsmechanismen –
schept die vrije markt meer onvrijheid dan vrijheid. Vrijheid als
privilege. Het is de ondertitel van het boek De paradox van Hayek (2014)
waarin socioloog Jan Blommaert en de filosoof Karim Zahidi in detail
uitleggen dat de economische vrijheid die het neoliberalisme vooropstelt
bovenal ongelijkheid vereist. Het paradoxale aan het vrijheidsbegrip van
de hogepriesters van het neoliberalisme, zoals Hayek en Friedman, is dat
het in een vliegende vaart op de onvrijheid van de meeste mensen
aanstuurt.
Laten we die analyse zelf even toelichten, want het is in dat vaarwater
dat Beyst terecht komt. Toen in 1919 adellijke titels in Oostenrijk
verboden werden, zag de filosoof Friedrich von Hayek op twintigjarige
leeftijd zijn achternaam plots bij wet veranderd in kortweg ‘Hayek’.
Prettig zal hij dat niet gevonden hebben. Zijn klassieker The Road to
Serfdom verscheen in 1944.
Het is dus niet zo verwonderlijk dat wanneer hij tijdens de Tweede
Wereldoorlog de afweging maakte tussen het liberale vrijheidsprincipe
(vrijheid van dwang) en het socialistische (vrijheid van noodzaak, om zo
vrijheid mogelijk te maken voor iedereen) voor het eerste kiest, ook al
impliceert deze ieder-voor-zich dus onvermijdelijk ongelijkheid. Hayek
gaat er immers vanuit dat een maatschappij die zich richt op een
collectief doel sowieso afglijdt naar een totalitair regime, naar
‘slavernij’. Openbare dienstverlening? Het zou meteen een hellend vlak
richting dictatuur zijn. Tabula rasa van elke publieke orde onder
democratische controle dan maar?
De markt biedt aldus Hayek de zaligmakende oplossing omdat ook hij die
opvat als een louter formeel uitwisselingsmechanisme dat individuen in
staat stelt te leven volgens hun eigen waarden en doelen. Hij heeft het
daarbij vooral over de vrijheid om bezit te vergaren, wat meteen ook de
voorwaarde tot uitbuiting is en winst garandeert. Het is de vrijheid om
niet te moeten delen of te mogen afnemen van wat anderen toekomt. De
overheid mag daarom slechts een hulpverlener van de markt zijn, want
alleen economische vrijheid zou zogezegd individuele en politieke
vrijheid garanderen.
De tirannie van het marktdenken en de oligarchie van ‘het grootbedrijf’,
zoals ze het establishment in Nederland soms noemen, Hayek piept er niet
over. Neoliberalisme laat mensen natuurlijk helemaal niet vrij in het
bepalen van hun waarden en doelen, want winst maken is het
allesbepalende doel. De weldaad zal daarna wel vanzelf neerdwarrelen.
De markt is natuurlijk helemaal geen puur formeel mechanisme, wel een
dwingend moreel systeem dat op individualisme en competitie aanstuurt en
uiteindelijk slechts één criterium van maatschappelijk geluk hanteert:
financieel succes. Dat is de bekende doel-middel omkering. In een poging
te ontkomen aan het schrikbeeld van de staatsterreur die hij tijdens de
Tweede Wereldoorlog zo vreesde, kiest Hayek dus voor de oorlog van allen
tegen allen, die van de markt, waarin rationeel zijn zoveel betekent als
de ander wantrouwen en manipulatiestrategieën ontwikkelen. Egoïsme
onderdrukken zou gewoon dom zijn, want wederkerigheid is binnen de
winstgerichte markt slechts interessant voor zover het kan worden
misbruikt. Maar is dat dan geen barbarij?
Samengevat, de Hayekiaan die het eerste gebod van zijn geloof wil volgen
– vrijheid van dwang – zal de leer derhalve afvallig moeten zijn en
daarentegen socialer moeten leren denken. Ofte: hoe he socialisme
onvermijdelijk is om de idealen van het liberalisme mogelijk te maken.
Hoe gaat Beyst met die inconsistentie om?
19de eeuwse opvatting over herverdeling
De laatste foutieve vooronderstelling brengt ons naar het hart van de
ideologische strijd die vandaag loopt. Het wereldbeeld van Open VLD en
N-VA: de markt is een rechtvaardige en bewonderingswaardige
bedrijvigheid die iedereen vooruit brengt, als je maar hard genoeg wil.
Het is slechts een kwestie van ‘verantwoordelijkheid’ nemen, alsof de
krachtsverhoudingen van het kapitalisme niet bestaan. De stoute
socialisten willen natuurlijk alleen maar geld afpakken van ‘de
productieven’ en dat aan de ‘onproductieven’ geven. De staat: dat komt
voor hen neer op schulden maken op de kap van ‘de werkende mensen’. ‘We
kunnen ze niet blijven uitgeven, dat weet elke huisvader wel.’
De grote leugen in dit 19de eeuwse denken over herverdeling is dat de
markt natuurlijk zelf een gigantische herverdeling organiseert van arm
naar rijk, van de werkende klasse naar de klasse die leeft van eigendom
en beleggingen. Daar hoor je N-VA en Open VLD vanzelfsprekend nooit
over. Zoiets als uitbuiting lijkt voor rechts niet te bestaan, het is
iets van het verleden, in tegenstelling tot de sociale fraude.
Nee, het is volgens hen andersom: ‘de productieven’ offeren zich op en
zij doen ook nog eens aan naastenliefde, zoals emir Huts ook met zijn
kunstcollecties ‘ook wat wil terugdoen voor de maatschappij’ … niet de
werknemer maar de bedrijfsleiders en aandeelhouders betalen volgens hen
de heffingen op werk en productie, alsof alleen CEO’s een onderneming
doen draaien. Het zijn de waanbeelden waarmee de anti-communiste Ayn
Rand in de VS carrière maakte: ‘Greed is Good’!
De sociale herverdeling door een ‘verzorgingsstaat’ functioneert als een
correctie op die uitbuitende markt, en die kwam er in tijden van Koude
Oorlog, door de dreiging van ‘het rode gevaar’. Verzorgingsstaat: dat is
dus een democratische herverdeling van een hoogst ongelijke private
verdeling. Neoliberalen zetten daarentegen hard in op wat we een
‘contrareformatie’ kunnen noemen: de sociaal verdelende overheid die een
hele traditie van brede dienstverlening heeft uitgebouwd moet nu
gebruikt worden om opnieuw een herverdeling mogelijk te maken van een
derde orde: een herverdeling van de gemeenschap naar de
kapitaalkrachtigen, via belastingvrijstellingen, fiscale hefbomen,
transfers van steun voor zorg en cultuur naar steun voor bedrijven, etc.
Van Overtveldt is pas boos als de EU zegt dat multinationals ten
onrechte belastingen hebben ontdoken in België, dan gaat N-VA zich met
de Vlaamse borst vooruit flink verzetten… kracht van verandering.
Naar het voorbeeld van Hayek schreef de econoom Milton Friedman twee
decennia later zijn klassieker Capitalism and Freedom (1962). Volgens
dit pleidooi voor economische vrijheid zou de markt altijd werken en
alleen de markt zou werken. (Opnieuw: de primaire herverdeling van de
markt van arm naar rijk bestaat niet in dit wereldbeeld.) De
concentratie van politieke macht, dat is volgens Friedman het grote
gevaar. Alleen als de markt vrij is, vermijden we dat een regering in
een Frankenstein verandert.
Zelfs de democratie moet maar even een stapje opzij als de belangen van
de markt op het spel staan. Herkenbaar, als we terugblikken op 2015 waar
de hold-up op Griekenland toch het belangrijkste politieke evenement
was? Maar door economische vrijheid als de garantie voor politieke
vrijheid voor te stellen, lijkt het plots alsof economische
machtsconcentraties onproblematisch, zelfs uitgesloten zijn.
Wie dat gelooft, leeft wel in een platte wereld, eentje waarbij de zon
rond de aarde draait. Meer nog: het maakt net de weg vrij voor een
oncontroleerbare, onbeperkte opbouw aan economische macht op conto van
het openbare leven.
Friedman creëerde dus vooral een handige ideologische dekmantel voor
kapitaalaccumulatie door multinationals en funds. We weten ondertussen
tot wat dat leidt. Is het niet ontstellend dat er na de bankencrisis
niemand in de gevangenis vloog? Maar o wee de steuntrekker die wat
bijklust in het zwart zodat zijn gezin kan rondkomen. Los van deze
dubbele moraal, wezen we al op het gevaar van monopolies, vervreemding,
uitbuiting, verspilling, vervuiling, instabiliteit en roofbouw op de
natuur.
Voeg daar inzake innovatie de nijpende rem bij op vrij verkeer van
informatie en kennis, vanwege patentrecht, fabrieksgeheimen en andere
commerciële belangen. Of het feit dat alleen marktgericht onderzoek op
financiering kan rekenen. Het legt zo treffend de pathologie van onze
tijd bloot: er gaat zoveel meer studiewerk naar de smaak van tandpasta
dan naar een levensbedreigende tropische ziekte, want daar is geen
lucratieve markt voor. Toen de regering van Zuid-Afrika besliste om zelf
aidsremmers aan te maken om ze goedkoop te kunnen aanbieden, trok Big
Pharma naar de rechtbank. De eerste aanval van het ebolavirus dateert
van 1976. Pas na veertig jaar, nu het virus een bedreiging voor het
Westen vormt en er dus een massamarkt voor is, wordt er geïnvesteerd om
een vaccin te ontwikkelen.
Mijn vraag: hoe kan Beyst ervoor zorgen dat zijn pleidooi voor méér
markt ons niet bij Friedman doet eindigen? Het is natuurlijk wel handig,
die neoliberale logica. Ze schept duidelijkheid in postmoderne tijden:
eigenlijk was er geen probleem of Friedman gaf de overheid er de schuld
van. En steeds zag hij de markt als oplossing. Werkloosheid? Schaf het
minimumloon af. Natuurramp? Laat private organisaties de hulp
organiseren. Slechte scholen? Privatiseer het onderwijs. Dure zorg?
Privatiseer en schaf inspectie af. Drugsmisbruik? Legaliseren maar.
Beyst hanteert helaas hetzelfde schema: crisis van de kunst? Schuld van
de staat en de overheidssubsidies. Een ideologische analyse van de
tijdsgeest is de grote olifant in zijn salon. Beyst zit aan tafel bij
TINA: het kapitalisme is een deugd (alle verdiensten van wetenschap en
technologie worden al meteen als verdiensten van het kapitalisme
opgevat) en 'het is maar de vraag of er wel remedies zijn voor de kwalen
van dat kapitalisme'.
Als een poppetje dat werd opgedraaid met dezelfde veer, publiceerde Van
Overtveldt voor hij minister was de ene column na de andere volgens
hetzelfde schema: Vadertje staat is de boeman. (En de vakbonden
natuurlijk, dat is de dada van die andere hoofdredacteur, Bart
Sturtewagen. Wanneer stapt die over naar N-VA?)
Maar Van Overtveldt zijn idool Friedman maakt zoals Hayek eigenhandig de
weg vrij voor wat ze alvast op papier het meeste vrezen: economische
terugval en de ontwikkeling van machtsconcentraties, die weliswaar via
hun economische macht de politiek als een paardenmolen naar hun hand
zetten. Machtsconcentraties die geen bal inzitten met de artistieke
waarde van kunst en cultuur, met de kwetsbaarheid van cultuuremancipatie
en kunsttradities die we samen doorheen de jaren met zoveel zorg hebben
opgebouwd. Nee, zolang het maar om hun kunst gaat, kunst die hen op een
sokkel zet. Zolang ze er maar op verdienen en hun waarden kunnen
promoten. Desondanks denkt Beyst dat het in het geval van privaat
mecenaat om de brede bevolking gaat, niet om een elite die eenzijdig
haar belangen opdringt.
Niet onbelangrijk: deze blinde vlek voor de gevaren van de markt bij
Friedman komt omdat ook hij vertrekt vanuit een geïdealiseerde versie
van de markt. Hij was zich daar overigens wel bewust van, ten minste,
hij sprak erover om het imago te wekken dat hij toch geen dogmaticus
was. Die geïdealiseerde versie kwamen we ook bij Smith al tegen: het zou
om ruilhandel gaan waar iedereen vrijwillig aan kan deelnemen, vrij van
noodzaak.[2]
Welnu, opmerkelijk is wel dat de romantiek van zijn wereldbeeld gestoeld
is op een communistisch fantasma van vrije en gelijke mensen onder
elkaar. Daarmee geven de profeten van de marktlogica eigenlijk onbewust
zelf aan dat socialisme noodzakelijk is: ze veronderstellen het om hun
verhaal rond te krijgen! In de echte wereld verloopt het weliswaar
anders en zo komt het dat marktfundamentalisten zelf hun gedroomde
progressieve toekomst van een rechtvaardige en voortvarende maatschappij
op slot draaien.
Dwangmatig optimisme is dan de enige houvast. Want het belangrijkste
voordeel aan de artificiële extase van positivo’s is dat twijfel of
kritiek geen kans krijgen. De ander is een zwartkijker, hanteert
misleidende stemmingmakerij, weigert te erkennen dat er toch ook zoveel
goed gaat vandaag. Het komt neer op de droefgeestigheid van de
cliniclown, genre Gwendolyn Rutten.
‘Maar het klopt toch dat we vandaag minder elkaars kop inslaan?’, hoor
je dan. Dat goedkope optimisme – denk aan de pathos uit de reclame –
vinden we tot mijn verbazing ook terug bij een doorwinterde scepticus
als Beyst. Even serieus nu: met de enorme toename van technologie en
wetenschap zou het er nog aan mankeren dat we inzake gezondheid en
direct fysisch geweld niet een paar zaken beter doen dan in de
middeleeuwen. Maar is het niet pijnlijk om te merken dat we door
winstbejag en egoïsme – greed is good – vandaag met een economisch
systeem zitten waarmee we zoveel mensen onrecht aandoen, zoveel wat
opgebouwd is, vernietigen? Dat we het voortbestaan van onze planeet en
onszelf gewoon mee laten opnemen in het risicomanagement van enkele
grote vermogens? ‘We gaan toch niet protesteren zeker, zolang wij in
ruil maar wat comfort krijgen op korte termijn?’, dat lijkt een beetje
de baseline van zoveel Vlaamse burgerlijke apathie te zijn.
Wie de moeite neemt om die discussie te openen, zoals ik dat probeer in
mijn boek, komt onvermijdelijk mensen tegen op zijn pad die dit willen
‘ontmaskeren’ als een ideologische charge, zoals Beyst. Hij wil de kunst
angstvallig binnen de comfortzone houden waar we ze los van de
maatschappij in haar schoonheid kunnen genieten, waar we kunnen
contempleren over haar verheffende sacrale karakter, zo subliem alweer,
waar we ons dan in een ontkerstende wereld aan kunnen vastklampen als
aan een zinkende boei. Schoonheid en troost, weet je wel. Gelukkig
hebben we de kunst nog…
Ook dat is op zich geen probleem natuurlijk, ik heb die troost ook
nodig, zolang kunst ook iets anders mag zijn. En zolang we dat via
cultuurpolitieke betogen mogen verdedigen, zolang we de uitverkoop mogen
bestrijden, en zolang kunstkritiek ook de maatschappij waar kunst toch
deel vanuit maakt, mee in overweging mag nemen. Daar is het mij dus om
te doen.
Ik hoop in een verdienstelijke criticus en groot kunstliefhebber als
Stefan Beyst ooit een medestander te vinden, want we delen au fond wel
dezelfde bezorgdheden.
Robrecht Vanderbeeken
[1] Adam Smith (1723-1790) benadrukte in zijn klassieker The Wealth of
Nations (1776) hoe belangrijk het is dat de overheid een aantal diensten
onder haar bevoegdheid neemt. Zoals justitie, het leger en
cultuureducatie. Smith wist als grondlegger van de theorie van
arbeidsverdeling immers zeer goed hoe vervreemdend bijvoorbeeld werk aan
de lopende band kan zijn: In the progress of division of labour, the
employment […] of the great body of people, comes to be confined to a
few very simple operations […] The man who’s whole life is spent in
performing a few simple operations, of which the effects too are,
perhaps, always the same, or very nearly the same, has no occasion to
exert his understanding, or to exercise his invention in finding out
expedients for removing difficulties which never occur. He […] becomes
as stupid and ignorant as it is possible for a human being to become.
His […] dexterity at his own trade seems, in this manner, to be acquired
at the expense of his intellectual, social, and martial virtues. But […]
this is the state into which the labouring poor, that is the great body
of the people, must necessarily fall, unless government takes some pains
to prevent it. […] necessary in order to prevent the almost entire
corruption and degeneracy of the great body of people. – Boek V, The
Wealth of Nations,- p. 429.
[2] Een ‘free enterprise exchange economy’ ziet er aldus Friedman in
zijn simpelste vorm als volgt uit: “such a society consists of a number
of households – a collection of Robinson Crusoes as it were. Each
household uses the resources it controls to produce goods and services
that it exchanges for goods and services by other households, on terms
mutually acceptable to the two parties to the bargain. It is thereby
enabled to satisfy its wants indirectly by producing goods and services
for others, rather than directly producing goods and services for its
own immediate use. […] Since the household always has the alternative of
producing directly for itself, it need not enter into any exchange
unless it benefits from it. Co-operation is thereby achieved without
coercion.” – Capitalism and Freedom, p. 13.
REPLIEK OP DE REPLIEK VAN DE AUTEUR DOOR STEFAN BEYST
Eerst wil ik Robrecht Vanderbeeken bedanken voor zijn bereidheid om een
repliek te schrijven op mijn
bespreking. Ik heb mijnerzijds weer de nodige tijd genomen om op zijn
kritiek in te gaan op een manier die - naar ik mag hopen - verdere discussie
niet in de weg zal staan.
Misschien eerst even kort de gedachtegang van mijn bespreking
samenvatten en nummeren - om doorheen de bomen het bos te kunnen blijven zien:
Na enkele clarificaties inzake termen (0), probeerde ik aan te tonen
(1) dat de markt diversiteit voortbrengt,
(2) dat de staat die inperkt,
(3) dat ook privémecenaat inperkt, maar op telkens andere domeinen,
zodat een bredere waaier overeind blijft,
(4) dat de markt ook de noodzaak om te subsideren opheft,
(5) dat het niet opgaat om kunst uitsluitend te beoordelen op haar
politieke strekking, laat staan haar te herleiden tot politieke actie,
(6) dat een begrip van de wereld in economische termen eenzijdig is, en
dat het, als men dat al doet, onterecht is om van 'het kapitalisme'
alleen maar de kwalen in het daglicht te stellen en niet de
onmiskenbare prestaties.
(7) dat het om deze beide redenen onterecht is om zowel de kunst uit
de klauwen van het kapitalisme te willen redden, als haar te willen
inschakelen in de strijd tegen het kapitalisme,
(8) dat je geen duidelijk alternatief aanbiedt voor de kwalen die je
toeschrijft aan 'het kapitalisme' en 'het neoliberalisme',
(9) dat je blind blijft voor de nefaste invloed op de kunst van een
dolgedraaide socialistisch-utopische ideologie, die de kunst tot schouwtoneel maakte
van wat ik de 'plaatsvervangende permanente revolutie'
heb genoemd.
Welaan dan:
(Ad 0:
terminologie)
Al luidt de titel van je boek - 'Buy buy Art' - je blijf het thema
kunst ontwijken door almaar over te schakelen naar het brede domein van de
cultuur, en vandaar naar de maatschappij in haar geheel. Typisch is je verwijzing naar Adam Smith die voorstander is van
staatsonderwijs, terwijl we het zouden moeten hebben over subsidiëren van kunst.
Alleen al
de verhouding van de tekstgedeelten die aan beide onderwerpen zijn
gewijd, toont dat je een analyse van het wedervaren van de maatschappij veel
belangrijker vindt dan een van de cultuur, en
deze weer veel belangrijker dan een van de kunst.
Ook blijf je volharden in het 'metaforisch' gebruik van de term
'kapitalisme': 'symbolisch kapitaal' is inderdaad alleen maar symbolisch
'kapitaal'. De term 'prestige' zegt ondubbelzinnig waar het op staat.
Terecht merk je daarentegen op dat ik door botweg de 'staat' tegenover
de 'markt' te stellen, het probleem herleid tot een puur polaire
tegenstelling. Daar wil ik op antwoorden door de de registers wat open
te gooien.
Men kan concurrenten uitschakelen door ze uit te roeien,
zoals gebruikelijk was tussen stammen (en in zekere mate tussen staten
die later het geweld monopoliseerden). Maar naast deze puur
'politieke' manier om de strijd te beslechten, vonden
de mensen weldra een veel vruchtbaarder methode uit, zodra ze de ruil
binnen het kader van de geslachtelijke arbeidsdeling binnen het huwelijk
(en dus de stam) veralgemeenden tot ruil met derden door maatschappelijke arbeidsdeling met
bijbehorende productie voor de markt. Want op de markt wordt de
concurrentiestrijd in eerste instantie beslecht door verleiden door
betere en/of goedkopere producten, of
door zo mogelijk een monopoliepositie in te nemen - met puur economische
middelen dus. In
tweede instantie kunnen economische concurrenten elkaar natuurlijk altijd nog
uitschakelen met niet-economische, politieke middelen. Dat kan
doordat de privéspelers hun toevlucht nemen tot geweld: blokkeren van
de vrije economische concurrentie door puur fysiek uitschakelen van de
concurrent of vernietigen van zijn producten, door hem de toegang tot
grondstoffen of werkplaatsen of de markt te ontzeggen, door
prijsafspraken te maken, door te proberen het aantal concurrenten te
beperken door het invoeren van discirminerende criteria zoals
verwantschap, nationaliteit, geslacht, leeftijd, diploma's, godsdienst, taal,
politieke kleur, enz.
Vooral dat laatste is het meest efficiënt als men de staat kan
inschakelen om wetten op te leggen waarvan de toepassing kan
worden afgedwongen: de staat beschikt immers over het geweldmonopolie,
terwijl de spelers op de markt zich juist tot economische concurrentie
moeten beperken omdat ze slechts in beperkte mate toegang hebben tot dat
geweld of daaraan hebben verzaakt. Zo'n alliantie met het geweld van de
staat is bijzonder lucratief als het leger kan worden ingezet om
concurrenten in het buitenland uit te schakelen en/of de eigen belangen
aldaar veilig te stellen. Daar staat tegenover dat de staat ook kan
worden ingeroepen om te verhinderen dat andere dan puur
economische criteria in de concurrentiestrijd worden ingezet. Daaruit
volgt dat er minstens twee soorten tegenspelers van de vrije markt zijn:
de spelers zelf die hun toevlucht nemen tot andere dan puur economisch middelen (puur
verleiden van de consument), én de staat die de privéspelers daarin kan
steunen of tegenwerken, precies omdat hij beschikt over het
geweldmonopolie.
Daarnaast er is
nog een tweede manier waarop de staat tot tegenspeler van de markt
wordt: vanuit de veronderstelling dat 'de gemeenschap' beter dan de
burgers weet wat moet worden geproduceerd en geconsumeerd. Dat is de
grondgedachte van Marx, maar ook de gedachte die ten grondslag ligt
aan alle 'verstaatsingen': van de ziekteverzekering, de sociale
zekerheid, het onderwijs, het mecenaat, de pers, de omroepen, het
openbaar vervoer en luchtverkeer, het kunstleven, en ga zo maar door.
Hier probeert de staat (althans op zijn territorium) eigenmachtig
en op zijn eentje te bepalen wat er wordt geproduceerd en geconsumeerd
en door wie. Hij
schakelt daarbij elke concurrentie met andere producenten uit, en zet de
keuzes buiten spel van andere spelers dan degene die zich meester
wisten te maken van de organen van de staat. De staat kan zich daarbij
beperken tot puur legale middelen (verbod om iets te produceren of te
kopen - denk aan de 'Westerse decadente kunst' in de communistische
staten); hij kan overgaan tot subsidiëren van producenten of kopers
waarvan hij vindt dat ze de goede keuzes maken; of hij kan, ten slotte,
zelf de productie organiseren en zodoende tot monopolistische producent
worden. Bij subsidiëren onttrekt hij middelen aan de markt om de markt
te ontregelen, en bij zelf organiseren kan hij zo nodig middelen aan de
markt onttrekken om zijn inefficiëntie of zijn non-profitinstelling te
compenseren. Hier wordt de staat niet alleen tot tegenspeler, maar ook
in toenemende mate tot usurpator van de economische activiteit op markt.
Ten slotte is het denkbaar dat er taken zijn die beter niet aan de vrije markt
worden overgelaten, maar bij voorkeur worden toevertrouwd aan
instellingen zoals de staat - al was het alleen maar het al vermelde
uitoefenen van geweld, het klassieke uitgeven van munten, onderwijs, of, wat
dichter bij huis, het bewaren van territoriumgebonden erfgoed. En, al is
dat niet het onderwerp van een boek over 'Buy buy art', ik vermoed dat
ik nogal wat opgaven zou kunnen opsommen die daarvoor in aanmerking
komen, al gaan er ook hier stemmen op om
de staat ook op deze terreinen verder te ontmantelen - denk slechts aan
anarchokapitalisten, of aan de reëel bestaande ontmantelaars van
traditionele staatsfuncties zoals de producenten van bitcoins. Dat belet niet dat tot de
taken die beter door een staat worden uitgeoefend geenszins het
organiseren van de kunstproductie behoort (zie Ad 2). Het is dus geenszins zo dat
ik principieel voor de markt en tegen de staat ben, en het zou,
omgekeerd, niet zo mogen zijn dat men principieel tegen de vrije markt
is, omdat men tegen het kapitalisme is.
En zoals er taken denkbaar zijn die beter door de staat worden verricht,
zo zijn er ook verstoringen van de markt die beter aan individuen worden
overgelaten - van mecenassen die kunstenaars van de plicht ontslaan om
verkoopbare kunstwerken te maken, tot non-profitorganisaties die
goederen of diensten produceren op terreinen waar de markt het laat
afweten. We gaven inzake mecenaat in onze tekst uitvoerig aan waarom
privé-initatieven hier superieur zijn interventies van de staat.
Vermelden we
in dat verband iets waar we in onze bespreking al te vluchtig over heen
zijn gegaan; dat er,
bij uitstek onder kunstenaars, ook producenten zijn die produceren
zonder aan verkoop te denken - puur omwille van de gebruikswaarde, ofwel omdat ze onverkoopbare producten
maken, ofwel omdat ze verkopen te min vinden (aristocraten), ofwel omdat
ze gewoonweg niet weten hoe zich op de markt te verkopen. Ze voorzien
dan in hun
levensonderhoud door een gewone job uit te oefenen (Vivian Meier, Franz Kafka), door
naast hun 'onverkoopbare' productie ook 'commerciële' producten te maken
(Kurt Schwitters), of door gewoonweg op een erfenis te teren (Giacinto Scelsi). Net zo
min als tegen een privémecenas kan iemand daar bezwaar tegen hebben:
als de persoon in kwestie zich vergist over het belang van zijn werk,
dan is dat jammer voor hem. Vergist hij zich niet, dan kan zijn werk
achteraf ten gelde worden gemaakt door iemand die meer oog voor verkopen
heeft, of door mecenaat aan de openbaarheid worden geschonken.
De vrije markt heeft dus naast de staat ook vele andere soorten spelers
als tegenpool. Afhankelijk van wat je ermee bedoelt, zal het overigens
niet moeilijk zijn om ook de 'civil society' in (of buiten) het
bovenstaande te situeren. In plaats van over de 'vrije markt' zouden we
het dus inderdaad over de 'reëel existerende markt' moeten hebben, al
geldt natuurlijk dat, behalve in contexten waar de vrijheid van de markt
als zodanig ter discussie staat, met 'vrije markt' de 'reëel existerende
markt' wordt bedoeld.
IIk mag hopen dat het bovenstaande niet alleen mijn nogal ruwe
tegenstelling staat-markt verfijnt, maar dat het ook een antwoord is op
je beschouwingen over Hayek en Friedman in 'Markt en Staat',
'Economie is ruimer dan markt', en 'Een 19e eeuwse opvatting over
herverdeling'. Ook zal duidelijk zijn dat we het er dus over eens zijn dat economie meer is
dan markt.
Vergeet wel niet op te merken dat beweren dat de reëel existerende
markt een grote diversiteit en grote kwaliteit voortbrengt niet inhoudt
dat alleen de vrije markt dat doet: denk slechts aan de in mijn
tekst vermelde mecenassen die kunstenaars steunen - alleen omwille van het
prestige en niet omwille van de belastingvoordelen zoals de kruideniers
van brouwer Sven Gatz die zich voordoen als mecenassen - en, last but not
least - de kunstenaars die zelf hun kunstwerken 'aan de mensheid'
schonken (op eigen kosten of op kosten van hun voorouders), ook al gaan
anderen achteraf met de centen lopen.
(Ad 1: dat de markt diversiteit voortbrengt)
IIn mijn paragraaf 'Vermarkting en laagbijdegrondse eenheidsworst' geef
ik uitvoerig tal van voorbeelden waruit blijkt dat de markt - waarmee in
de tekst duidelijk de 'reëel existerende markt' wordt bedoeld vermits
die nog nooit vrij is geweest - een ongekende
diversiteit voortbrengt, van de meest gore pornografie tot de oververfijnde kunst van
Proust. Toch blijf je bij je stelling dat de markt
eenheidsworst en laagbijdegrondsheid voortbrengt. Je begint je repliek
immers met '"Buy Buy Art is net de
oproep voor een bescherming van de diversiteit van de kunst, want die
staat door de vermarkting onder druk." Afgezien van je verwijzing naar
een
'commerciële hoogmis als 10.000 luchtballonnen' - , naar K3 dus, die je overigens niet moet vergelijken met
Pierre Boulez of Luigi Nono, maar met liedjes voor
lagere schoolkindern uit betovergrootmoeders tijd - vind ik daar noch in
je boek, noch in je repliek argumenten voor. Ook al probeer je een
nieuwe omschrijving van vermarkting als 'ruilwaarde' die het overneemt
van 'gebruikswaarde', dat zet alleen maar des te scherper in het
daglicht dat die ruilwaarde een hele brede waaier van gebruikswaarde
heeft ontplooid: de beschreven opkomst van 'wals, flamenco, tango en fado, het Franse chanson, Jazz,
rock en pop’ is wel degelijk tot stand gekomen door muzikanten die
hun diensten aanboden in danszalen, cafés, bars en bordelen, evenals in
concertzalen en in de opnamestudios van platenfirmas en radiostations -
nog wat anders dan de 'middeleeuwse idylle van de wekelijkse
groentenmarkt', die volgens jou mijn voorstelling van de markt zou
belichamen. Geen spoor van staat te bekennen hier, en zo ja, dan alleen
maar als censor. Overigens beweerde ik geenszins dat er een monocultuur van religieuze kunst
bestond voor het opkomen van de markt, en nog minder dat de religieuze -
en feodale kunst die je vergeet - staatskunst zouden zijn geweest. Ik
vermeld ze in het overzicht van de ontwikkeling van de kunst op de markt, en beschrijf in de paragraaf over staatskunst hoe die van veel latere
datum is.
(Ad 2: dat de staat diversiteit inperkt)
Omgekeerd stel je boudweg dat de staat een innovator is, zonder daar
ook maar - steeds inzake kunst - één voorbeeld van te geven, louter op
grond van het argument dat de staat een grote speler is in de economie. Kun je me
één voorbeeld geven - liefst inzake kunst - waar de staat als vernieuwer
is opgetreden (wat nog iets anders is dan vernieuwingen voor zijn kar
spannen zoals de CIA)? Ongetwijfeld kon de staat op niet-artistieke
terreinen tot voor kort op allerlei terreinen omvangrijke middelen
mobiliseren waar we tanks, straalmotoren, raketten en ruimtevaart
aan hebben te danken, maar ook hier steekt de privé de staat voorbij
omdat ze heden ten dage middelen kan mobiliseren waar zelfs de
machtigste staten alleen
maar van kunnen dromen.
Het is waar dat ik overdrijf als ik het heb over je 'Siberische stilte'
inzake de nefaste kunstpolitiek van communistische staten: er staan
inderdaad een dozijn regels daarover in je boek, maar die spreken - net
zoals je gebruik van terminologie zoals 'klassenstaat' -
boekdelen over de gebrekkige manier waarop je dat verleden hebt
verwerkt: boodsdoeners zijn blijkbaar alleen een sprong van 'feodaal
boerenmaatschappij naar een moderne sociale samenleving (sic!)' en die
'vijandige omgeving'. Overigens gebruik je het communistisch spookbeeld
zelf om niet te moeten ingaan op de 'dictatuur' van het modernisme (of
beter de dolgedraaide utopisch-socialistische ideologie die leidt tot de
al vermelde
'permanente plaatsvervangende revolutie' in de kunst) in de democratische staten van
het Vrije Westen na de Tweede Wereldoorlog, en op het groeiende protest
daartegen dat je afdoet als agitatie van volksmenners als Reagen, Wilders,
en Bart De Wever.
Waar je
daarentegen wel Siberisch stil over blijft, is omtrent wat, anders dan de
staat, die 'overheid' zou moeten zijn 'die we moeten heroveren'. Veeleer dan
je weg te zetten in de hoek van Stalin, vraag ik je op het einde van
mijn tekst welke overheid je wil heroveren. In je boek heb je het overigens
alleen over de verworvenheden die we in de (Belgische) staat hebben opgebouwd,
en over de aantasting van die verworvenheden van de staat door Sven Gatz
- die bij Chantal Pattyn (!) een snelcursus (!) klassieke muziek moest
gaan volgen. Mijn vraag is dus:
als het niet de staat is, wat is de 'up' in jouw 'bottom-up' overheid?
En vooral: zie je die overheid ook regulerend of usurperend
optreden ten opzichte van de reëel existerende (kunst)markt?
Los daarvan lijkt
het voor jou buiten kijf te staan dat die overheid, wat ze
ook moge zijn, socialistisch zal zijn. Mag ik je vragen wat dat is
'socialistisch'? Dat de mensheid bij monde van een nader te omschrijven overheid
zelf bepaalt wat door wie zal worden geproduceerd en geconsumeerd? Dat mensen om een
of andere mysterieuze reden plots één grote gemeenschap van broeders zouden zijn
geworden, en ermee zouden ophouden om binnen hun economische
samenwerking hun eigenbelang na te streven en
daar de nodige coalities voor te vormen op allerlei (ecconomische zowel
als politieke) niveaus? Dat de mensen er om één of andere mysterieuze
reden plots mee zouden ophouden de 'primaire herverdeling' - de
uitbuiting door het kapitalisme - door te
voeren, zodat de tweede niet meer nodig zou zijn? Of is socialisme gewoon maar wat je
zelf het 'communistisch fantasma van vrije en gelijke mensen onder
elkaar' noemt, waar Hayeks en Friedmans utopieën op zijn gebaseerd? En,
als je erin zou slagen om het begrip socialisme te omschrijven, ben je
er wel zo zeker van dat de mensheid - denk slechts aan IS of de 'Ware
Finnen' - voor jouw
ideaal zou kiezen?br />
(Ad 3: dat ook privémecenaat inperkt, maar op telkens andere domeinen,
zodat een bredere waaier overeind blijft)
Je vraagt me wat mijn mening is over de wantoestanden die je
aanklaagt in hoofdstuk 5 en 6 van je boek. In mijn tekst gaf ik
nochtans duidelijk aan dat je gelijk hebt inzake die nefaste vermenging
van privémecenaat en staat - de formule Gatz waar ik vierkant tegenstander van
ben. Maar je gaat niet in op mijn voorstel omdat dat schandaal aan te
pakken door te
pleiten, niet voor het toekennen van het alleenrecht op willekeur aan de
staat, maar voor een verdere 'vermarkting' in de zin van een echte
privatisering: 'voor een herwaarderen van de 'schenkende deugd' - van het
feodaal-burgerlijke mecenaat tot het volkse 'trakteren', evenals voor
een afbouw (of herdenken, zie Sloterdijk) van de fiscale voordelen, het
sluiten van alle musea voor eigentijdse kunst, en een radicaal verbod op
tentoonstellen van hedendaagse kunst in musea voor oude kunst - formule
'Fabre in dialoog met de oude meesters in het Louvre'' (om mezelf
even te citeren). Ik zou daar aan
toe willen voegen dat je onder de kwalen van de subsidiëring vergeet te
vermelden dat er zich een heel parisitair volkje van museumdirecteuren,
curatoren, en comissieleden heeft ontwikkeld dat zich vorstelijk laat
betalen, terwijl de kunstenaars er vaak maar voor spek en bonen
bijlopen. En je bent wel erg onheus als je het privémecenaat afdoet als
het 'romantische beeld van de middeleeuwse mecenas die overloopt van de
goede bedoelingen'. Om te beginnen waren de bedoelingen van kanselier
Rolin helemaal niet koosjer, vervolgens doe je alle respectabele
mecenassen
uit de twintigste eeuw die ik in mijn tekst vermeldde af met de
verwijzing naar banausen zoals Fernand Huts, en
ten slotte ben je alweer Siberisch stil over wel erg exemplarische
vormen van hedendaags privémecenaat zoals dat van het Google Cultural
Insitute en zijn toch wel erg prijzenswaardige Art Project.
(Ad 4: dat de markt ook de noodzaak om te subsideren opheft)
Evenzeer Siberisch stil blijf je
over de paragraaf waarin ik aantoon dat de markt ook de noodzaak om te
subsidiëren tendentieel opheft. Die ontwikkeling blijkt je volledig te
ontgaan.
(Ad 5: dat het niet opgaat om kunst uitsluitend te beoordelen op haar
politieke strekking, laat staan haar te herleiden tot politieke actie)
Je ontkent dat kunst je alleen interesseert in zoverre ze
politiek is. Ik wil grif aannemen dat zoiets niet het geval is.
Niettemin wijzen
alle voorbeelden uit je boek in die richting, en in je repliek
bevestig je mijn stelling, niet alleen doordat je het nauwelijks over
kunst hebt, maar vooral door te herhalen dat een politiek
activist zoals Jonas Staal een kunstenaar is. Je blijkt daarbij onderworpen aan
de hegemonie van de utopisch-socialistische ideologie van de 'permanente plaatsvervangende
revolutie', en ontneemt mij het recht om 'als kunsstcriticus' 'vanaf de
zijlijn te bepalen wat wel en geen kunst is'.'. Graag zou ik vernemen
waarom een politiek congres van Jonas Staal kunst is. Als niet alleen de politiek, maar
ook de kunst je dierbaar is, moet je toch minstens weten wat kunst van
politiek onderscheidt?
(Ad 6: dat een begrip van de wereld in economische termen eenzijdig is,
en dat het, als men dat al doet, onterecht is om van 'het kapitalisme'
alleen maar de kwalen in het daglicht te stellen en niet de
onmiskenbare prestaties)
Het rampenscenario dat je van 'het
kapitalisme' schildert in het laatste deel van je tekst - wellicht in
een poging om het succes van de vrije markt inzake de kunst te doen
vergeten - moet in niets onderdoen voor het rampenscenario over het
socialisme die we bij liberale, anarchistische, conservatieve, of
religieuze auteurs lezen - of dat je bij mij zou kunnen lezen mocht ik
gaan cherry-picken in de realisaties van jouw 'kleine verzet'. Demagogie
is voor zover ik weet nog iets anders dan een serene benadering van de
feiten. Bovendien zal het je niet ontgaan dat alle kwalen die je
beschrijft zich situeren in hetzelfde gebied als waar de
'publiek-private samenwerking' opereert: daar waar privéspelers zoals in
(0) beschreven misbruik maken van de staat - en het zal je evenmin zijn
ontgaan dat neoliberalen (althans in de theorie) zo'n vermenging niet
lusten. Ten slotte is het een sofisme van
jewelste om de weldaden van het kapitalisme - denk slechts aan de laptop
waarop je je beschouwingen schrijft of het internet waarop je ze
kunt slijten - geen verdiensten zouden zijn van het kapitalisme, maar van
... wetenschap en techniek.
(Ad 7: dat het om deze beide redenen onterecht is om zowel de kunst
uit de klauwen van het kapitalisme te willen redden, als haar te willen
inschakelen in de strijd tegen het kapitalisme) r />
Hier heb ik niets aan toe te voegen.
(Ad 8: dat je geen duidelijk alternatief aanbiedt voor de kwalen die je
toeschrijft aan'het kapitalisme')
Hier wacht ik op antwoord op mijn boven gestelde vragen: 'Over welke
overheid heb je het', en 'Wat is dat socialisme dat de hele mensheid zal
omarmen?'
(Ad 9: dat je blind blijft voor de nefaste invloed op de kunst van een
dolgedraaide socialistisch utopisme, die de kunst tot schouwtoneel
maakte van wat ik de 'plaatsvervangde permanente revolutie heb genoemd')
Hier kan ik alleen maar herhalen dat
het maar de vraag of kunst wel moet gered. Buiten de
eerder onbelangrijke sector waar velen zich blind op staren is ze
levendiger en diverser dan ooit, en binnen die sector zijn de échte
problemen onder meer toe te schrijven aan de hegemonie van een dolgedraaid
utpisch-socialistische utopie, die de kunst tot schouwtoneel
wil maken van wat ik de 'plaatsvervangde permanente revolutie' heb
genoemd - getuige precies het fenomeen Jonas Staal.
Overigens wil ik
Jonas Staal niet beletten zijn ding te doen, zoals je schrijft. Net zo
min als ik wil dat graaiers als mecenassen poseren, wil ik dat politiekers
als kunstenaar poseren om subsidies te kunnen opstrijken
die niet hen, maar kunstenaars toekomen, en die ze in geen geval zouden
krijgen van degenen die ze beweren te vertegenwoordigen.
Ik hoop
dat je hebt gemerkt dat we heel wat bekommernissen delen, en dat we
alleen verschillen in de analyse ervan. Het moet toch mogelijk zijn om
op te schieten wat dat laatste betreft?
Stefan Beyst, 21 januari 2016.
ANTWOORD VAN ROBRECHT VANDERBEEKEN OP MIJN FACEBOEKTIJDLIJN (21 JANUARI 2016)
Met alle sympathie, Stefan, maar we geraken steeds verder weg van de
discussie van mijn boek. Hierbij alvast per stelling een repliekje, de
eerste vier zijn fout, de andere naast de kwestie…
1_ dat de markt diversiteit voortbrengt
Er zijn voldoende studies die convergerende (afvlakkende) effecten van
de markt aantonen. Kijk naar de auto-industrie. Bovendien heb je de
neiging heel veel effecten toe te schrijven aan de markt als oorzaak,
ten onrechte.
2_dat de staat die inperkt
Dat is een veel te algemene stelling. Natuurlijk zijn er voorbeelden van
een beklemmende en sturende staat, maar dat hoeft niet structureel zo te
zijn. Een democratisch beleid kan perfect inzetten op diversiteit en
vrijheid. Het cultuurbeleid van de vorige decennia toont dat ook,
afgezien van alle kritiek die je er op kan geven.
3_ dat ook privémecenaat inperkt, maar op telkens andere domeinen, zodat
een bredere waaier overeind blijft
Deze ‘flexibiliteit’ voorkomt de problemen niet per domein, mecenassen
waarschuwen er zelf voor, zoals ik in mijn boek besprak.
4_dat de markt ook de noodzaak om te subsidiëren opheft
Zonder steun geen theater, dans, muziek met grote ensembles. Tenzij je
die als koopwaar wil doen renderen, en dan maak je een heel grote
selectie van wat rendabel is, voor een beperkte groep bemiddelden.
5_ dat het niet opgaat om kunst uitsluitend te beoordelen op haar
politieke strekking, laat staan haar te herleiden tot politieke actie.
Je moet kunst inderdaad niet ‘uitsluitend’ beoordelen in politiek
opzicht, zoals je ook openheid mag hebben voor de ideologische kant.
Kunst herleiden is nooit ok.
6_dat een begrip van de wereld in economische termen eenzijdig is, en
dat het, als men dat al doet, onterecht is om van 'het kapitalisme'
alleen maar de kwalen in het daglicht te stellen en niet de onmiskenbare
prestaties.
Die kwalen zijn er nu eenmaal, en ze zijn nefast. Wat jij de prestaties
noemt, is tegensprekelijk. Ook Marx had veel bewondering voor de
ontwikkelingskracht van het kapitalisme trouwens, hoe het er
bijvoorbeeld in geslaagd is het ancien regime omver te halen. Maar het
blijft wel een zelfdestructief systeem.
7_dat het om deze beide redenen onterecht is om zowel de kunst uit de
klauwen van het kapitalisme te willen redden, als haar te willen
inschakelen in de strijd tegen het kapitalisme
Het gaat er niet om de kunst uit de klauwen van het kapitalisme te
redden, maar wel het nefaste effect van de vermarkting enerzijds, en
bredere context van de verbeeldingscrisis anderzijds, kritisch te
analyseren. Kunst moet vrij kunnen zijn, dat wil zeggen dat we ze ook
niet het recht mogen ontzeggen om politiek te zijn.
8_dat je geen duidelijk alternatief aanbiedt voor de kwalen die je
toeschrijft aan 'het kapitalisme' en 'het neoliberalisme'
Ik beperk mij tot een aantal stellingen voor een progressieve
cultuurpolitiek, dat klopt. Ik denk dat ik in het laatste hoofdstuk al
heel veel zeg. Ik heb inderdaad geen uitwerkt plan klaar voor ‘het
alternatief’. Ik zie de cultuurstrijd o.a. als een zoektocht om daar
samen aan te werken, verbeelding is daarbij cruciaal.
9_ dat je blind blijft voor de nefaste invloed op de kunst van een
dolgedraaide socialistisch-utopische ideologie, die de kunst tot
schouwonteel maakte van wat ik de 'plaatsvervangende permanente
revolutie' heb genoemd.
Ik waarschuw zelf voor een ‘galopperende avant-garde’, dus hier voel ik
me niet aangesproken. Maar ik begrijp heus wel waar je voor wil
waarschuwen en dat je in mijn verhaal een ‘hellend vlak’ ontwaart
begrijp ik ook wel. Maar we moeten vooruit, daar is moed voor nodig, en
moed is besmettelijk, dat wisten ze bij wikileaks al je krijgt wel wind
tegen natuurlijk...
Like · Reply · 2 · 13 hrs · Edited
Nog een reeks commentaren…
“je blijf het thema kunst ontwijken door almaar over te schakelen naar
het brede domein van de cultuur, en vandaar naar de maatschappij in haar
geheel.”
Ik probeer uit te leggen waarom je als kunstkenner inzake denkwerk over
economie met betwistbare vooronderstellingen zit.
“Typisch is je verwijzing naar Adam Smith die voorstander is van
staatsonderwijs, terwijl we het zouden moeten hebben over subsidiëren
van kunst.” Smith is voorstander van steun voor culturele emancipatie.
“Ook blijf je volharden in het 'metaforisch' gebruik van de term
'kapitalisme': 'symbolisch kapitaal' is inderdaad alleen maar symbolisch
'kapitaal'.” In de markt gaat het om branding, de symbolische waarde.
Een frisdrank wil de connotatie met ‘avontuur’, roomijs met seks… zo
werkt de markt nu eenmaal.
Ruil is niet hetzelfde als ‘markt.’
“Omgekeerd stel je boudweg dat de staat een innovator is, zonder daar
ook maar - steeds inzake kunst - één voorbeeld van te geven, louter op
grond van het argument dat de staat een grote speler is in de economie.”
Ik verwees naar het boek de ‘Ondernemende staat’. Inzake kunst: zonder
de staatssteun van de voorbije decennia (via dop, docentschap, musea,
subsidies…) zouden vele hedendaagse kunstenaars en collectieven
simpelweg niet bestaan.
“vervolgens doe je alle respectabele mecenassen uit de twintigste eeuw
die ik in mijn tekst vermeldde af met de verwijzing naar banausen zoals
Fernand Huts”
Huts respectabel? Ik raad je aan ‘dokter in overall’ te lezen, dan merk
je op wat voor een schandalige manier deze meneer rijk werd. Wat koopt
hij er mee? Werk van een Cubaanse kunstenaar in Florida, die mijmert
over zijn terugkeer… etc. Duidelijk een ideologische keuze. Wat zegt
zijn madam, ‘we willen zo iets terug doen voor de maatschappij’. In
welke zin? Dat we eens naar de schatkamer van deze piraat mogen komen
kijken?
.
Ik beweer niet dat er geen goeie mecenassen zijn – ik verwijs naar Daled
bijvoorbeeld – maar wil de illusie doorprikken dat we op basis van die
uitzonderingen een degelijk modern cultuurbeleid kunnen voeren.
‘ontneemt mij het recht om 'als kunsstcriticus' 'vanaf de zijlijn te
bepalen wat wel en geen kunst is'. Graag zou ik vernemen waarom een
politiek congres van Jonas Staal kunst is.’ Mijn punt: je kan het
slecht/oninteressant/onrechtvaardig/etc. vinden maar stellen dat het
GEEN kunst is, vind ik te veel politieman willen spelen. Inzake Staal:
er is een wereld van verschil tussen bijvoorbeeld een betoging van de
vakbonden en de opzet van de New World summit.
“Ten slotte is het een sofisme van jewelste om de weldaden van het
kapitalisme - denk slechts aan de laptop waarop je je beschouwingen
schrijft of het internet waarop je ze kunt slijten - geen verdiensten
zouden zijn van het kapitalisme, maar van ... wetenschap en techniek.”
Mijn laptop een weldaad van het kapitalisme? Lees dan de Ondernemende
staat. Apple heeft zijn hele bestaan te danken aan de overheid.
“Overigens wil ik Jonas Staal niet beletten zijn ding te doen, zoals je
schrijft. Ik wil alleen niet dat hij als kunstenaar poseert om subsidies
te kunnen opstrijken die niet hem, maar kunstenaars toekomen, en die hij
wel niet zou krijgen van degenen die hij beweert te vertegenwoordigen.”
Dat komt de facto neer op hem beletten zijn werk te maken…