INLEIDING TOT 'PIRANESIANA'
DE MENS, DE WERELD, EN DE RUIMTE
Het eigenlijke onderwerp van elk beeld is
de mens.
Die hoeft daarom nog
niet met zijn lichaam in beeld te verschijnen: de wereld om hem heen
onthult vaak meer over wat hem beweegt: de personen en dingen waar hij
mee omgaat, het interieur waar hij zich in bevindt, het urbane of rurale
landschap waar hij zich in beweegt, ja zelfs: de ongerepte natuur of
de kosmos die zich voor
zijn ogen ontvouwt.
Zo bevinden we ons bij Piranesi in vervallen kolossale bouwwerken uit het
imperiale Rome waar giganten de plaats moesten ruimen voor onooglijke
menselijke figuren die er elkaar gevangen houden en martelen. We zouden
ons kunnen verdiepen in wat Piranesi ons wil vertellen door ons
dergelijke wereld voor ogen te toveren. Maar bij uitstek in zijn
'Carceri' wordt duidelijk dat het wellicht meer de
ruimte is die spreekt dan de wereld die ze structureert.
Voor de mens die weet waar hij staat en waar hij heen wil, wordt de
ruimte geschraagd door drie assen. Twee van die assen ontvouwen zich in
het horzontale vlak: naar links en naar rechts, en naar voren en naar
achteren. Een derde as reikt in de hoogte en de diepte. Omdat we ons in
het middelpunt van dit assenstelsel bevinden, krijgen we van die
tweede as slechts de dimensie naar voren te
zien, nooit die naar achteren. De verte vóór ons heeft zodoende als
(beleefde) tegenhanger niet zozeer de verte achter ons, dan wel het
centrum vanwaaruit elke beweging naar de horizon vertrekt. Van de derde,
verticale as krijgen we dan weer slechts de hoogte te zien, terwijl de
neerwaartse blik - anders dan die van vogels in de lucht of vissen in
het water - niet verder reikt dan het aardoppervlak onder ons - tenzij
we ons op een bergtop of een toren bevinden, om dan uiteindelijk toch
nog op een bodem neer te kijken. De beleefde tegenhanger van
de hoogte is ditmaal niet de diepte, maar het
horizontale vlak waarin de twee overige dimensies zich uitbreiden.
Er is nog meer wat de dimensies onderling onderscheidt. Terwijl in beide
horizontale dimensies een bodem tastbare dingen draagt, strekt de
hoogte zich uit in een lege ruimte. Alleen wolken lijken soms de leegte
te vullen, maar dat is slechts schijn. Want ofwel maken ze als gesloten wolkendek de leegte tussen aarde en hemel
zichtbaar, ofwel bieden de
openingen ertussen ons een doorblik op de oneindige acherliggende
ruimte. Bovendien zijn beide soorten spektakel vluchtig, in tegenstelling tot de
gevestigde orde op de begane grond: vaker zijn de hemelen helemaal leeg.
Zeker: bergen en bomen, koepels en torens, verheffen zich in de hoogte.
Maar vergeleken met de uitgebreidheid in breedte en verte blijft het streven naar de hoogte zelfs bij
wolkenkrabbers heel bescheiden -
en we ervaren het eerder als een extensie van
het tweedimensionale vlak dan als een tastbaar worden van de verticale
dimensie.
En wat meer is: we krijgen de volle symmetrie tussen hoogte en diepte
alleen maar te zien als dit bescheiden streven wordt weerspiegeld in een
wateroppervlak - zoals bij bomen langs een kanaal, of bij colonnades
(Villa Adriana), gevels (Alhambra), of hele bouwwerken (Taj Mahal) in
kunstmatig aangelegde vijvers. Daar blijkt pas goed hoe schuchter het
streven in de hoogte en de diepte wel is. Ongetwijfeld kunnen we
verdiepingen opstapelen tot wolkenkrabbers of windingen optellen tot
torens van Babel, maar al het minste wolkje aan de hemel maakt een
lachtertje van elk streven naar de hoogte - vanwaar de voorkeur van
hemelbestormers om op beelden hun constructies door laaghangende nevels
te laten priemen. Pas als we de natuurlijke buitenruimte tot kunstmatige
binnenruimte herleiden, wordt de hoogte in haar geheel gevat door de in
wanden of zuilen tastbaar geworden afstand tussen bodem en zoldering,
gewelf of koepel, zoals in paleizen, tempels, kerken, en moskeeën. In
dergelijke kunstmatige binnenruimtes bestaat de neiging om de afstand
tussen de wanden gelijk te maken met die tussen vloer en zoldering,
en daarmee de verticale dimensie in eenklank te brengen met de twee horizontale - vanwaar
de progressie van gang, collonade of tunnel, over kathedraal met
zijbeuken en transept, naar centraalbouw. Maar ook in dergelijke in haar
drie dimensies voluit ontplooide ruimte rijst de derde dimensie
alleen in de hoogte: de vloer stuit elk elan naar de diepte - tenzij we de bodem
van de Hagia Sofia of de kathedraal van Amiens zouden vervangen door een spiegelglad
gepolijste vloer. De tegenhanger in de diepte van gewelven of koepels die de ruimte in
de hoogte begrenzen bestaat dan ook niet in de reële wereld, tenzij dan
als schijncompromis in architecturen zoals het Pantheon,
waar we niettemin de ruimte niet in het centrum van de sfeer
ervaren, maar op de bodem van de cylinder die de bol schraagt.
In de werkelijke wereld is de verwezenlijking van een - zij het van
haar dieptedimensie beroofde - driedimensionale ruimte dan ook alleen
mogelijk door de oneindige ruimte in te schrijven in een alzijdig
begrensde kubus. Uitbreiding tot in het oneindige kan alleen door
afstand te doen van diepte en door de hoogte tot leegte te herleiden -
zoals in de ons vertrouwde open hemel, niet zozeer boven pleinen of
wegen, maar vooral boven natuurlijke landschappen die zich over het
aardoppervlak uitbreiden tot de horizon.
DE RUIMTE IN HET BEELD
Die terkotkomingen kunnen alleen worden opgeheven in het beeld.
De wereld verschijnt daar aanvankelijk alleen als schouwtoneel voor het
menselijke gebeuren. Maar geleidelijk wordt hij een onderwerp sui
generis, eerst in Vlaanderen als (ruraal of urbaan) landschap waar de
tegenstelling tussen hemel en aardoppervlak centraal staat, maar sedert
de Hollandse Gouden Eeuw in toenemende mate ook als (kerk)interieur waar de ruimte ook in de hoogtedimensie is
gestructureerd. Maar
het is wachten tot de achttiende eeuw om te zien hoe Giovanni Battista Piranesi in Italië de visuele ruimte ontvouwt in
de volheid van haar drie dimensies, bij uitstek in
zijn de tweede reeks Carceri.
Om te beginnen strekt de ruimte zich bij hem in de verticale
dimensie ook uit naar de diepte. Nooit wordt de expansie van de ruimte
naar onder geremd door een vloer: trappen leiden ons steevast naar lager
gelegen diepten. Dat doorbreken van
de begrenzing naar onder weerspiegelt zich in de hoogte in het
doorbreken van de begrenzing door plafond of gewelf, en in de
horizontale dimensie in het doorbreken van wanden die de ruimte tot
gesloten volume zouden maken - zodat wat een alzijdig begrensd interieur
placht te zijn zich ontvouwt tot een binnenruimte die zich in al haar
dimensies tot in het oneindige lijkt verder te zetten.
Al lijkt daardoor de binnenruimte uiteindelijk te expanderen tot ruimte
als zodanig, en daarmee de natuurlijke open ruimte op te heffen, ze
blijft een interieur: er is ons altijd slechts een doorblik op een
volgende segment van de ruimte gegund, nooit een ongebroken uitzicht op
het oneindige. Bij de Vlaamse landschapsschilders verglijdt de horizon
in de open ruimte naar einders die almaar verder wijken naarmate meer coulissen van bomengroepen, heuvelruggen
of rotspartijen opduiken. Eenzelfde effect verkrijgen architecten in gesloten
interieurs in de hoogte door de gewelven te bekronen met een koepel die zelf weer
doorbroken wordt door een lantaarn, en in de breedte door parallel aan
de hoofdbeuk één of meerdere zijbeuken te laten verlopen, en uiteraard
door vensters die een doorblik geven op de buitenruimte. Bij Piranesi
krijgen we nooit de ultieme doorblik op een buitenruimte: de
schaarse doorblikken op een hemel boven ingestorte gewelven in de eerste
reeks Carceri zijn geheel afwezig in de tweede reeks, en in de
horizontale dimensie geven binnenruimtes alleen maar uit op
andere binnenruimtes. Het
effect van dit almaar weer verstoorde doordringen tot nooit
verschijnende
einders wordt alleen maar versterkt doordat vele trappen - constructies die ondubbelzinnig uitnodigen tot het betreden van nieuwe
segmenten in de ruimte - blijken uit te geven op gesloten muren, zoals
in een doolhof plots doodlopende gangen.
Zo worden we verwezen naar almaar nieuwe segmenten van de ruimte zonder
ooit het eindpunt te zien te krijgen dat ons zou toelaten te bepalen
waar we ons in die ruimte bevinden. Terwijl we in een centraalbouw,
een kathedraal, of een moskee vanuit het centrum uitkijken op een ruimte die zich
uitbreidt in de drie dimensies, bevinden we ons
bij Piranesi op een niet nader te bepalen plaats in een conglomeraat van
los tegen elkaar opgestapelde segmenten, in de gangen van een ruimtelijk
labyrinth dat in geen van zijn dimensies ergens heen lijkt te leiden -
en in die zin inderdaad een opeenstapeling van kerkers is, een
gevangenis waar we niet eens van weten of er wel een buiten is waar we
vrij zouden zijn, een soort labyrinth van Knossos - de ultramontane
tegenhanger van Brueghels toren van Babel.
De onzekerheid over de plaats waar we ons bevinden in deze tot oneindige
binnenruimte geëxplodeerde wereld wordt nog
versterkt doordat we tegenstrijdig uitsluitsel krijgen over haar schaal.
De menselijke figuren die er zich in ophouden, lijken wel dwergen
in verhouding tot de (fragmenten van) vaak kolossale beelden die erin
staan opgesteld. Hun onooglijke aanwezigheid suggereert dat deze
bouwwerken werden opgetrokken door en voor giganten voor wie deze op het
eerste gezicht weidse ruimtes eerder beklemmende catacomben moeten zijn
geweest.
Merken we op dat de ontplooiing van de ruimte in het beeld ook andere
wegen kan uitgaan. Het beeld wordt immers omschreven door een kader, en dat heft
de noodzaak op om de ruimte tot kubus te reduceren: de bescheiden
expansie in de hoogtedimense kan tot beeldvullend streven in de hoogte
worden - denk slechts aan Breughels toren van Babel die - in het beeld -
inderdaad boven de wolken tot in de hemelen reikt. Het volstaat om de onderkant en
bovenkant uit beeld te kaderen, om de suggestie te wekken van een
oneindige expanie zowel naar boven als naar onder. De
oversnijding door het kader laat dus toe om ook de buitenruimte in de drie
dimensie ten volle te ontplooien.
PIRANESIANA
In mijn reeks Piranesiana sluit ik aan bij de vele aanzetten tot verdere
ontplooiing van de ruimte in de Carceri.
In de eerste plaats voltooi ik de ontplooiing van haar volle
driedimensionaliteit in vaak duizelingwekkende perspectieven niet alleen naar
links en rechts en naar voren, maar ook naar boven, en vooral: voluit ook
naar onder. Ik maak ten volle gebruik van de suggestie dat perspectieven
zich voorbij het kader in alle richtingen tot in het oneindige kunnen
verderzetten - zodat we, anders dan Piranesi die zich beperkte tot de
uitbreiding van de alzijdjig begrensde binnenruimte, ook de buitenruimte
in alle richtingen kunnen ontwikkelen.
In Piranesiana 1 en 2 wordt de beweging naar boven tegengesteld aan die
naar onder, en de aldus in al haar omvang ontplooide derde dimensie op haar beurt tegengesteld aan de
beweging naar opzij en naar voren in het horizontale vlak, zodat de
voltooide symmetrie tussen boven en onder in al haar glorie verschijnt -
vanwaar de ondertitel 'Corpora gloriosa'.
Naast het horizontale vlak dat boven en onder scheidt, verschijnt, zij
het minder opvallend, ook het verticale vlak dat nabij scheidt van ver: door
openingen aan te brengen die een doorblik leveren op weidse
landschappen of brandende ruimtes, wordt wat achtergrond was waarvóór
zich een wereld ontvouwde tegelijk tot voorgrond waarachter een
andere parallelle wereld zich uitbreidt. Doordat achtergrond tot voorgrond
wordt, verandert ook de schaal van de ruimte: wat verre achtergrond was,
wordt tot nabije voorgrond. Eenzelfde effect verkrijg ik ook door kleine objecten
in beeld te brengen die door de context enorm groot lijken,
zodat we bij de omschakeling van suggestieve naar letterlijke lectuur
heen en weer bewegen tussen grote en kleine schaal. Deze techniek sluit
aan bij wat Piranesi bereikt door onooglijke mensen op te voeren naast
kolossale beelden. Door uit te zoomen van close up naar vergezicht wordt
ook een stuk van de symmetrie tussen voor en achter ingevoerd: de hele
ruimte die zich bij de close up onzichtbaar achter ons uitbreidt, glijdt
bij het uitzoomen het beeld binnen, of de hele ruimte die
zich voor ons voor de verre achtergrond bevindt, verdwijnt door in te zoomen in de
ruimte achter ons.
De gelijktijdigheid van ver en nabij vindt zijn natuurlijke verlengde in
de gelijktijdigheid van onverenigbare perspectieven: nu eens kijken we
frontaal op een nabijgelegen object, dan weer vanuit een ander standpunt
naar de duizelingwekkende diepte onder ons, en vanuit nog een ander naar
een verschiet in de hoogte. Meerdere perspectieven worden zodoende verdicht: wat vanuit
het ene perspectief een oppervlak is waarop we van bovenuit neerkijken, kan ook worden gelezen als
een doorkijk waardoorheen we frontaal uitkijken op een landschap in vergezicht.
Tevens lijkt het vuur dat in Piranesiana 2 achter nabije openingen in de
wanden verschijnt ook te branden in de diepte onder in het beeld.
In Piranesiana 3 en 4 - In media res - drijf ik de verdichting van de
perspectieven op. Bij de gelijktijdigheid van ver en nabij, en van
onverenigbare perspectieven, voegt zich het doordringen van de ene
ruimte in de andere. Tegelijk vervang ik het perspectief waarbij we
neerkjken op het vlak dat boven en onder scheidt - waarbij het onder
slechts als doorblik verschijnt - door het perspectief waarbij we
opkijken naar datzelfde vlak - waarbij ditmaal het boven slechts als
doorblik verschijnt - iets wat in bouwwerken alleen kan als de gewelven
boven een binnenruimte zijn ingestort, zoals in de eerste versies van de
Carceri. In Piranesiana 3 kijken we tegelijk door een doorblik naar
boven, vanuit de hoogte op een hellend vlak, en frontaal op een
trappenhuis dat vanuit de diepte tot in de hoogte reikt. In Piranesiana
4 geeft de ruimte onder
een naar boven wijkend vlak uit op een vergezicht - waardoor wat zich
aankondigt als een bedrukkende onderwereld een weidse bovenwereld blijkt te
herbergen.
In Piranesiana 5 en 6 - Descensus ad inferos - bespelen we al deze
thema's onder het voorteken van de dubbelzinnigheid. Zo wordt in
Piranesiana 5 de lectuur van een oppervlak waar we op neerkijken
verdicht met een meer overtuigende lectuur waarbij we ons blijkbaar
ónder diezelfde oppervlak bevinden -
en daar niettemin uitkijken op weidse vergezichten. In Piranesiana 6 lijkt
het eerst alsof we door een
venster in een verticale muur kijken naar een bouwplaats buiten, maar,
zodra we oog krijgen voor de geologische formaties eronder, kjken we
vanuit de diepte, waar een ketting ons heen leidt, op naar een
bovenwereld waar de mens druk doende is, terwijl in het duister dat ons
omringt zich ditmaal geen vergezichten ontplooien, maar een
oriëntatieloze leegte waarin we ons verloren voelen.
De vele onderling tegenstrijdige ruimtes die worden opgeroepen vanuit
verschillende afstanden en standpunten of door wisselende leeswijzen,
verschijnen pas als we opgaan in onderdelen van het beeld. De compositie
in het tweedimensionale vlak schept aanvankelijk de indruk van een
samenhangend geheel. Pas het dwingende daarvan maakt
het uiteenvallen in onderling tegenstrijdige, met elkaar samenvallende
maar onverenigbare, of ambivalente fragmenten, tot
ontwortelende ervaring. Terwijl ons bij Piranesi het gevoel bekruipt niet langer
te weten waar we staan en waar we heen willen - van verloren te zijn in
het labyrinth van wat ooit gigantische leefruimtes van titanen moeten
zijn geweest - transformeert dit gevoel zich in de
Piranesiana tot het gevoel niet meer te
weten waar we zijn in een wereld die ons aanvankelijk geheel
overzichtelijk leek.
Stefan Beyst, 2019