HET STILLEVEN
Het eigenlijke onderwerp van elk beeld is
de mens.
Die hoeft daarom nog niet als lichaam in beeld te verschijnen: niet
alleen de andere mensen waar hij mee omgaat of de ruimte waar hij zich in
beweegt, maar vooral de dingen waar hij mee omgaat onthullen vaak meer
over wat hem drijft.
Dat geldt bij uitstek voor de objecten in 'het stilleven'.
Al in de werkelijke wereld vinden we de voorlopers ervan in de schikking
van voorwerpen op de werktafel of in de werkplaats, van fruit of
groenten op het aanrecht, van waren in het marktkraam of het winkelraam, van bloemen in vazen en planten
in potten, van foto's op grootmoeders buffet en busten op de piano, van
knuffels op het kinderbed en speelgoed in de kinderkamer, om nog maar te zwijgen van de kelk of de monstrans in het
tabernakel. Sommige van die voorwerpen stellen we tentoon
gewoonweg omwille van het genoegen
van ernaar te kijken - bloemen en planten. Van andere laat de aanblik
ons toe om vooruitgrijpend of
terugblikkend te genieten van de omgang ermee - gedurende meer aardse
geneugten zoals lekker eten en drinken, of meer geestelijke bezigheden
zoals lezen of schrijven, musiceren of bidden, of gewoonweg het
samenleven met werkelijke of imaginaire levensgezellen. Daarnaast zijn er ook objecten die
- al dan niet daarbovenop - dienstdoen als metaforen - denk aan
uurwerken en passers, bloemen en schedels.
Maar het is pas in het stilstaande beeld dat tentoongestelde objecten
tot stilleven worden in de eigenlijke zin van het woord.
Om te beginnen wordt een verzameling objecten losgeweekt uit de stroom
der gebeurtenissen en voor eeuwig onveranderlijk ondergebracht in de
imaginaire tijdruimte van het beeld. Het multisensoriële tafereel wordt
daarbij herleid tot puur visuele verschijning: we kunnen het voedsel
niet eten, de muziek niet horen, de bloem niet ruiken, het boek niet
doorbladeren, de poppen niet knuffelen. En doordat de aandacht voor eeuwig naar de objecten blijft
uitgaan, worden de personen die ermee omgaan eens en voor altijd uit het
beeld gebannen. Doordat het stilleven zodoende het schrijven herleidt tot de
ganzenveer, is het de ontkenning niet alleen van het historietafereel,
maar bij uitstek van het genretafereel (en hun moderene tegenhangers)
DE RUIMTE VAN
HET STILLEVEN
Vooraleer in het beeld alleen de objecten aan het woord komen zijn
we, vervolgens en vooral, getuige van de opgang van een bijzonder soort
ruimte. Het is niet de ruimte die we vanuit een min of meer weids
perspectief overschouwen in rurale of urbane landschappen, in openbare
of private interieurs. Eerder is het de beperkte intieme
binnenruimte die opgaat als we, na dichterbij te zijn gekomen,
neerkijken op voorwerpen die getuige waren van of vragen om intieme omgang:
de ganzeveer werd er na het schrijven neergelegd, de vruchten liggen er voor het grijpen,
en de beker wacht er op onze lippen. Komen we nog dichterbij, dan wordt
ook nog de ruimte omheen de objecten uit het beeld verdreven en
verdrinken we in de pure
uitgebereidheid van (het onderdeel van) een afzonderlijk object - de
wereld van de close-up, de andere pool van de as in het midden waarvan
zich het stilleven bevindt. Naar die buitengesloten omvattende buitenruimte ging onze aandacht uit
in de reeks
Piranesiana.
Buigen we ons hier even over de structuur van de zich ontvouwende
binnenruimte van het stilleven.
In die intieme binnenruimte bevinden de objecten zich niet op de bodem,
zoals bergen, bomen, gebouwen, of handelende mensen in de buitenruimte, maar op
een dragend vlak dat zich boven die bodem verheft - tafel, kast,
schap, of vensterbank. En terwijl de bodem in de buitenruimte de onderwereld
aan het zicht onttrekt, scheidt het dragend vlak in het stilleven de
binnenruimte
erboven van de buitenruimte eronder.
Juist omdat die binnenruimte een intieme ruimte is,
mag dat vlak zich echter niet alzijdig uitbreiden zoals de bodem in de
buitenruimte. In een eerste fase wordt de uitbreiding naar achteren gestuit door een vertikale achterwand. Waar achterwand en
draagvlak elkaar ontmoeten, ontstaat een scheidingslijn, die des te meer
het karakter van een horizon krijgt, naarmate we niet frontaal, maar
vanuit de hoogte neerkijken op het draagvlak. Om die mogelijke
verwarring te bezweren, kan het draagvlak aan de voorkant worden begrensd door het aanbrengen van een tafel- of kastrand, die tevens de
buitenruimte vóór het draagvlak in beeld brengt, en daardoor bijkomend verhindert dat
het dragend vlak als door een horizon begrensde bodem wordt gelezen. De
tafel- of kastrand maakt pas goed zichtbaar dat de ruimte
nog onbegrensd doorloopt naar links en naar rechts. Die expansie kan worden
gestuit door het dragend vlak links en/of rechts te begrenzen. Daarbij wordt de
achterwand tot muur die achter het draagvlak naar beneden
blijkt door te lopen, zodat de binnenruimte nu alzijdig wordt omgeven door
een buitenruimte (zeker in de gevallen waarbij de achterwand wordt
vervangen door een vergezicht begrensd door een horizon). Daarom geven velen
- zoals Cotan - er
de voorkeur aan om links en rechts begrenzende wanden aan te brengen. En de begrenzing
van het draagvlak door zijwanden maakt op haar beurt pas goed zichtbaar
dat de expansie in de hoogte
onverstoord doorgaat, en dat ze alleen maar kan worden gestuit door de binnenruimte te sluiten tot een
gesloten nis die - zoals een geopend tabernakel - naar voren uitgeeft op een buitenruimte die zich in
alle dimensies blijft ontvouwen.



Die progressie van dragend vlak tot alzijdig begrensde nis heeft een
belangrijk nadeel: zoals uit onze beschrijving blijkt, dringt uitgerekend de
buitenruimte, die we bij onze opgang in de intieme binnenruimte wilden
buitensluiten, binnen in het
beeld: :als leegte onder, vóór, naast, en achter het draagvlak, en ook als de volle zwaarte van muren die de binnenruimte omsluit.
Om aan dat binnendringen van de buitenruimte te ontsnappen is het
zaak het draagvlak weg te laten dat juist door het opdelen van de ruimte
in buitenruimte en binnenruimte de hele insluitende beweging in gang zette. Dat kan
door de objecten laten opdoemen uit een ongedefinieerde
witte (of zwarte) achtergrond waarin de binnenruimte van het stilleven
zich ontplooit vanuit de objecten zelf. Aanzetten daartoe zien we bij
vele schilders - al bij vele bloemstukken van Jan Brueghel de Oude of bij Chardin hieronder, waar de achterwand
oplost in een dimensieloos duister, evenals bij Georges Braque, waar het dragend
vlak, dat tegelijk 'achterwand' is, opdoemt uit een dimensieloos wit.
De binnenruimte wordt dan niet langer begrensd door randen of vlakken,
maar door een dimensieloze leegte, of beter: door een niet-ruimte. En
dat maakt pas goed duidelijk dat, geheel in tegenstelling tot de
buitenruimte, waar alles centrifugaal uitstraalt over de drie assen maar
links en rechts, naar boven, naar voren en naar achteren, alles in de
binnenruimte integendeel
centrifugaal in de kern samen lijkt te willen dringen.
DE STRUCTUUR VAN DE BINNENRUIMTE
Of ze nu wordt omsloten door een nis in het beeld, dan wel opduikt vanuit een dimensieloze niet-ruimte, de
binnenruimte heeft haar eigen ruimtelijke structuur. Is ze begrensd door
een achterwand en de voorkant van een dragend vlak, dan ligt een
opstelling van de objecte in de breedte
voor de hand (zoals bij de Zurburan hierboven). Het oog glijdt er dan
over van
links naar rechts, op het ritme van letterlijke of
gevarieerde herhaling. Bij deze opstelling dreigt de binnenrumite tot
eendimensionale laag te worden tussen de buitenruimte ervoor en erachter. Dat is al minder
het geval als de binnenruimte niet langer van buitenuit wordt gestructureerd door
haar begrenzingen, maar van binnenuit door de plaatsing van de objecten
ten opzichte van elkaar in breedte, diepte, en hoogte.
Zolang de objecten daarbij rusten op het dragend vlak, ontstaat er een tegenstelling tussen de volheid op het vlak en de
leegte erboven - niet anders dan in de buitenruimte waar het
aardoppervlak zich onder de lege hemel uitstrekt. Dat maakt dan weer
duidelijk dat de ruimte onder het dragend vlak niet tot de binnenruimte
behoort, maar tot de buitenruimte, en dat ook de binnenruimte dan geen
onderwereld kent: de vertikale as wordt alleen naar boven ingevuld, niet
naar onder. Daaraan kan worden verholpen door de objecten
niet alle op het dragend vlak te laten rusten, maar ze erboven te
verheffen op verschillende hoogtes - denk aan de bloemen op hun stengels
in het bloemstuk, of aan de vruchten die bij Cotan aan touwtjes worden
opgehangen. Daarbij ontstaat een driedimensionale binnenruimte die zich
vanuit het centrum naar links en rechts, naar voren en naar achteren, en
niet alleen naar boven, maar ook naar onderen ontvouwt. De perifere opstelling in een spiraal rond een holte in het
centrum zoals bij Cotan
contrasteert daarbij met het uitstralen vanuit een centrum zoals
gebruikelijk in het bloemstuk. Deze beide voorbeelden tonen dan weer
hoezeer de in wezen centripetale binnenruimte hier centrifugaal
dreigt te worden zoals de buitenruimte. Alleen schijnbaar is het een oplossing
als we het dragend vlak vervangen door een hangvlak, waarbij de objecten
gelijkmatig over het oppervlak kunnen worden gespreid. We vinden die
oplossing al in de 17e eeuw bij Samuel van Hoogstraten, bij figuren als
Carl Hofverberg in de 18e eeuw, en William Harnett in de 19e eeuw. De
hoogtedimensie wordt dan wel in alle omvang ontplooid, maar dat gaat
alleen maar ten koste van de dieptedimensie - nog afgezien van het feit dat
elke dialoog met de omgevende buitenruimte is uitgesloten.
Hoe dan ook, het streven om de binnenruimte te ontplooien in al haar
dimensies verklaart de neiging om een stilleven te laten bestaan uit een
schikking van meerdere objecten, anders dan het naakt dat van nature
bestaat uit in de ruimte te ordenen onderdelen: het stilleven
onderscheidt zich van andere genres - en van de afheelding van een
alleenstaand object in de close-up - doordat het altijd een
binnenruimtegenererende compositie is, zij het niet van interagerende
mensen, maar van objecten waar de mens mee omgaat.
HET PERSPECTIEF
Als we ons rechtopstaand in de buitenruimte bewegen, kijken we (als
beeldsubject) haaks op
de hoogteas de diepte in. Alleen bij vogelperspectief - vanop een berg
of een toren - kijken we neer op het aardoppervlak, en bij
kikkerperspectief kijken we op naar wat zich boven dat aardoppervlak
verheft - een reus, een troon, een toren of een berg. Ook bij het
stilleven staan we rechtop
voor het dragende vlak waarop de objecten worden getoond, maar we
kijken voorovergebogen neer op de objecten op het draagvlak onder ons, zoals we neerkijken op onze handen als ze
objecten aanraken of manipuleren.
Dat leidt tot een conflict naarmate de objecten zich hoger boven het
dragende vlak verheffen, waarbij de neiging ontstaat om ze frontaal
weer te geven, terwijl het dragend vlak, anders dan bij de Caravaggio
hieronder, toch vanuit de hoogte wordt bekeken - exemplarisch in vele
bloemstukken zoals
de Jan Brueghel hierboven, of, nog opvallender, in het contrast tussen het aflopend
tafelvlak en de frontale doorgesneden kaas bij de Floris van Dyck
hieronder:
Een ander gevolg van het neerkijken op de objecten is dat er in het beeld zelf een onevenwicht
ontstaat: het
neerwaarts hellende vlak vindt immers geen tegenhanger in een opwaarts wijkende beweging
in de hoogte zoals dat altijd het geval is bij de weergave van de
buitenruimte, waar de helling van vloer en zoldering elkaar spiegelen -
denk slechts aan het Laatste Avondmaal van da Vinci. Om deze beide
redenen bestaat van meet af aan - al bij het eerste stilleven
van Carravaggio - de neiging om de objecten op ooghoogte te plaatsen
zodat
de positie van dragend vlak, achterwand, en zijwanden perfect samenvallen
met die van de rechthoek waarop ze staan afgebeeld. Het al vermelde frontaal
weergeven van objecten die zich boven het dragend vlak verheffen komt
ten dele tegemoet aan deze neiging, en leidt er op zijn beurt toe dat
het hellend vlak eerder als vertikale strook wordt gelezen - wat dat
weer goed verenigbaar is met opstellingen waarbij er links en rechts
geen begrenzingen zijn aan het dragende vlak. Wat het stilleven daarbij
wint aan compositorische samenhang, verliest het aan
intimiteit: het frontale gezicht impliceert dat we de objecten vanop
ooghoogte bekijken, en dat houdt in dat de handen die de objecten zouden
kunnen aanraken ver onder het dragende vlak hangen aan geneutraliseerde armen. Alleen bij een resolute keuze voor een hangvlak bevinden de
objecten zich alle binnen het bereik van de naar voren gestrekte armen - maar dat gaat
dan weer ten koste van de dialoog met de omgevende buitenruimte.
Ook hier is een elegante oplossing het
dragende vlak gewoonweg
weg te laten, al blijft het dan vaak aanwezig doordat de onderkanten van de
objecten die aan de zwaartekracht zijn onderworpen zich in het beeld hoger en lager
bevinden ten opzichte van elkaar.
DE KEUZE VAN DE OBJECTEN
Dat het stilleven omwille van de opbouw van de binnenruimte uit meerdere
objecten bestaat, heeft het bijkomend voordeel dat de kunstenaar geen
monochrome en monotexturale wereld moet opvoeren zoals bij het naakt,
maar dat hij een grote verscheidenheid van kleuren, vormen, en texturen
met elkaar kan laten dialogeren: de verschillende kleuren en vormen van bloemen, groenten
en fruit, of bekers, flessen, kruiken, en schalen; de
uiteenlopende textuur van veren, schubben en pels; van geweven stoffen, gladde metalen, en geslepen glas; en ga zo
maar door. Daarbij valt op dat de keuze van het soort objecten meestal
inhoudelijk is bepaald naar functionele samenhang, wat altijd
beperkingen inhoudt naar mogelijke vormen, kleuren, en texturen. Die
beperking vallen alleen weg bij de meer recente surrealistische collage
of assemblage of bij figuren als Morandi, waar de objecten worden
gereduceerd tot volumes die de binnenruimte structureren.
STIL OF BEWOGEN?
Nog opvallender is wellicht dat de objecten wel compositorische, maar
geen werkelijke interacties vertonen: veeleer dan zelf te handelen, zijn
ze er alleen omwille van het voorbije of komende handelen van dramatis
personae die uit het beeld zijn gebannen. Dat is een gevolg van de
positie die het stilleven aanvankelijk innam tegenover het toen
dominante historie- en genretafereel, waarop een handeling - een
bijbelse of politieke 'historie', of een meer alledaags gebeuren - werd
afgebeeld. Die tegenstelling valt vandaag minder op, omdat het stilleven
gaandeweg de habitat is geworden van het antinarratieve streven van de
moderne kunst voor zover het niet 'abstract' wilde worden, en dan maar
'nietszeggende' objecten begon op te voeren- exemplarisch bij figuren
als Morandi. Hoe dan ook, het stilleven werd van meet af aan opgevat als
een opvoering van onbezielde objecten - wat tot uitdrukking komt in de
Franse term 'nature morte': als er dan toch dieren werden opgevoerd,
moesten ze dood zijn. Toch blijkt het verschil tussen levend en dood
niet bepalend te zijn voor het stilleven. Om te beginnen zijn vele
dieren op stillevens wel dood, maar groenten en fruit, en bij uitstek
bloemen verschijnen bij voorkeur als ze leven, zelden als ze verwelkt of
gerot zijn. En vervolgens worden dode dieren zoals de geslachte os van
Rembrandt alleen als stilleven ervaren als ze zich niet op de bodem
bevinden maar op een dragend vlak binnen handbereik, wat
impliceert dat ze klein zijn zoals vis, klein wild, en gevogelte.
Omgekeerd,worden levende dieren wel als (onderdeel van een) stilleven
ervaren als ze zich maar op een dragend vlak bevinden. Dat blijkt al in
als in het werkelijke leven speelgoed of poppen worden uitgestald, maar
bij uitstek in het beeld waar dieren zoals aapjes en papegaaien al klimmend en vliegend
gemakkelijk van de bodem kunnen losmaken. Dat klein gedierte is des te
meer welkom in het stilleven omdat het een nieuwe tegenstelling introduceert:
die tussen leven en dood. Aanvankelijk verschijnen de beestjes als
toevallige indringers die willen proeven van
wat daar staat uitgestald, maar weldra gaat de aandacht ook uit naar hun
onderlinge relatie, zoals de hond bij Snijders die gromt naar
een concurrent die ook in beeld wil dringen. Niet zozeer het afwezig zijn
van handelen - het dood zijn van de nature morte - is dus het discriminerend criterium voor het
stilleven, dan wel de intimiteit van een ruimte
binnen handbereik. Dat neemt niet weg dat hoe meer het onbeweeglijke leven
van planten zich ontplooit tot het handelen van dieren, hoe minder we
geneigd zijn om het tafereel in die intieme ruimte als stilleven te ervaren
en hoe meer we het beginnen te lezen als een historie- of genretafereel.
COTANIANA
Ik heb me bij het maken van mijn reeks 'Cotaniana' laten inspireren door het bekende
stilleven van Cotan, waarin de hele problematiek van het stilleven naar
mijn mening exemplarisch is belichaamd. Hieronder zal ik proberen aan te
geven hoe ik daarbij te werk ging.
In tegenstelling tot de Cotan die de binnenruimte naar onderen en naar opzij
insluit, maar in aansluiting met de Cotan die zijn objecten laat
opduiken uit een ruimteloos zwart op de achtergrond (zoals ook Jan Brueghel, Chardin, en Braque
in de voorbeelden hierboven),
laat ik
de objecten die de binneruimte om zich heen structureren opdoemen uit een ongediffentieerde niet-ruimte,
en wel om te vermijden dat de buitenruimte in het beeld binnendringt om daar de
intimiteit van de binnenruimte te komen ontheiligen.
Al meer in overeenstemming met Cotan probeer ik de binnenruimte van
het stilleven in alle dimensies in gelijke mate te ontplooien - al
probeer ik daarbij zijn centrifugale beweging rond een leegte, te
vervangen door een volheid uit het midden, waarbij de objecten zich
eerder in dat midden koesteren dan er centrifugaal en ruimtevullend te
stralen zoals in het bloemstuk. In
Cotaniana 3 en 7 ligt de nadruk nog op het horizontale vlak. Alleen als
we het beeld niet als
driedimensionale ruimte lezen, maar als tweedimensionaal vertikaal vlak, bevindt zich ëén
object boven en één onder het centrale object in het midden. In
Cotaniana 1 en 2 zijn de bewegingen naar boven en naar onderen bescheidener,
maar ze houden ook stand bij driedimensionale lectuur van het beeld.
Tegenover het meer frontale perspectief van Cotaniana 2, waarbij de dieptedimensie
in het horziontale vlak noodgedwongen teloorgaat, kozen we in Cotaniana
4
voor een naar voren aflopende schikking van de objecten, maar
het is pas bij de zwevende objecten in Cotaniana 5, de transparante
objecten in een evenzeer transparant waas in Cotaniana 9, maar voluit in
Cotaniana 6 en 8, dat de drie dimensies
in alle richtingen worden ontplooid: vanuit het centrum naar links en
naar rechts, naar achteren en naar voren, naar boven en naar onderen.
Alleen in Cotaniana 5, maar vooral in Cotaniana 6 dringen de objecten
daarbij wel naar het centrum toe, maar dat blijft leeg, net zoals in de
Cotan die ons inspireerde.
En al helemaal in overeenstemming
met de Cotan naar wie ik deze reeks heb genoemd - en in de de traditie van de beste stillevens
- probeer ik de verscheidenheid van de objecten te vatten in logische progressies -
scala's naar plaats, vorm, kleur, tonaliteit, textuur. Voor wie dit in
detail wil nagaan volgt hier een uitvoerig overzicht.
In Cotaniana 1 staan vierhoeken met rechte, schuine, en gebogen
zijden tegenover driehoeken enerzijds en een cirkelsegment anderzijds, alle met verschillende
textuur.
In Cotaniana 2
vinden we naast een progressie van van licht
naar donker, een progressie van halfbolvormig over langwerpig cylindrisch naar
langgerekt vlak.
In Cotaniana 3 is er naast de tegenstelling tussen ondoorzichtige en
doorzichtige objecten, eveneens een progressie van een grote gesloten vorm, over
een bos stroken en groepjes van vlekken, tot vertikale wazige structuren
die zelf weer overgaan in een doorzichtige cylinder gevuld met vlekken,
lijnen en ranken van blaadjes, waarbij de kleuren zijn
gespannen tussen rood en groen, blauw en geel.
In Cotaniana 4 werkte ik niet met afzonderlijke objecten, maar met
verzamelingen ervan: groepen van langwerpige vormen staan tegenover
ranken van halfbolvormige en bossen van bladvormige, waarbij de kleuren
zich bewegen tussen paars en groen tegenover orangje en geel.
In Cotaniana 5 staan de scherp omlijnde tweedimensionale vormen
tegenover wazige driedimensionale.
In Cotaniana 6 staan hoekige tegenover gebogen vlakken, egaal zwarte
tegenover vlekkerige, en volle tegenover lege.
In Cotaniana 7 is er een progressie van gave, spiegelende bol, over
metalen fragmenten en tweedimensionale rode flarden, tot eendimensionale
doorzichtige staafjes. In Cotaniana 8 staan scherpe metalen gouden platen en een dito metalen
zwaard geordend in het vlak tegenover de gebogen verderachtige vormen,
en dit spectrum staat dan weer tegenover een diredimensionale
'kubistische' constructie met driehoekige vlakken en een met een korstige
oppervlakte.
In Cotaniana 9, waar ik net zoals in Cotaniana 4 met groepen van
objecten werk, maken langwerpige, scherp omlijnde visvormige objecten
zich los uit een ongedifferentieerd waas.
In tegenstelling dan weer tot alle stillevens, zijn bij mij in de regel
geen herkenbare objecten te zien. Zeker, sommige herinneren aan
bestaande dingen - planten en/of bloemen in Cotaniana 4 en 5, keukengerei in Cotaniana
3, een schedel in Cotaniana 6. Maar de meeste zijn meer onbepaald, wat vaak een
aarzelen tussen domeinen van de werkelijkheid uitlokt - tussen plant en dier in Cotaniana
5
en 9, tussen object en naakt in Cotaniana 2, of meer algemeen tussen levenloze
en bezielde vormen in Cotaniana 6 en 8. Die verandering wordt
niet alleen uitgelokt
door de onbepaaldheid van de vormen, maar ook door de compositie, zoals
wanneer de symmetrische opstelling in Cotaniana 5 en 6 antagonisme en
dus bezieling suggereert. De ambivalentie, maar vooral het antogonisme
in de compositie leidt ertoe dat in vele van mijn Cotaniana's het
stilleven zich tot bewogen leven ontwikkelt zonder daarom tot
historietafereel te worden.
Maar dat belet niet dat in alle gevallen de aandacht
in de eerste plaats uitgaat naar de fascinerende schoonheid van de scalering
van de objecten die in deze intieme ruimtes worden opgevoerd. Daar was
het mij om te doen: in de eerste plaats de lof te zingen van het fascinerende, ja
verslavende van de schoonheid van wat in het beeld puur zichtbaar
wordt.
Stefan Beyst, voorjaar 2020.