HET BEWEGENDE VISUELE EN AUDIOVISUELE ZELFBEELD
Naast het stilstaande visuele beeld, dat al aan bod kwam in het eerste hoofdstuk, is
er ook het bewegende visuele beeld: driedimensionaal van oudsher in alle vormen van theater, tweedimensionaal
al in
het spiegelbeeld en het schimmenspel, maar in al zijn glorie pas in de film. Afgezien van pantomime,
spiegelbeeld en stomme film, zijn de meeste visuele bewegende
beelden ook auditief - audiovisueel. Gemakshalve behandelen we in dit hoofdstuk
visuele en audiovisuele bewegende beelden in één adem.
Dan zijn er om te beginnen de zelfbeelden waarbij een driedimensionaal visueel
beeld is gecombineerd met een auditief beeld: de monologen van
acteurs op het toneel - denk aan To be or not to be - en in de opera
- denk aan de monoloog van Wotan O Heilige Schmach (II Akt Walküre) of
aan Lensky's aria uit Evgeny Onegin.
Naast dergelijke door derden (de auteur) gemaakte en door vierden (acteurs) uitgevoerde zelfbeelden, zijn er ook zelfbeelden gemaakt door het zelf in het beeld, waarbij het zelf zijn eigen lichaam gebruikt om een audiovisueel beeld van zichzelf te maken - om zichzelf te spelen - zoals wanneer een dichter zijn eigen zelfbeeld voordraagt, of een zanger zijn eigen zelfbeeld zingt:
Ook tweedimensionale bewegende
zelfbeelden worden gecombineerd met auditieve. De tegenhanger van de monoloog in het theater
is een visueel bewegend beeld van de uiterlijke verschijning in
combinatie met een lyrische monoloog die de ziel onthult. Een goed voorbeeld zijn de luidop
gesproken innerlijke monologen van het hoofdpersonage in The Patience
Stone van Atiq Rahimi (2012). En in een 'voice-over' horen we de
innerlijke stem zonder dat het gezicht in beeld spreekt.
De combinatie van visueel en auditief zelfbeeld is zo populair - en zo
overtuigend - omdat visueel lichaam en auditieve ziel die, zoals gezien in vorig hoofdstuk, elkaars complement zijn, hier geruisloos versmelten tot een natuurlijk unisono.
ZELFPORTRET VERSUS ZELFDRAMA
Vooraleer verder te gaan, past het een nieuw onderscheid aan te brengen: dat tussen zelfportret (als toestand) en zelfdrama.
De introductie van de tijdsdimensie
betekent immers niet noodzakelijk dat het audiovisuele zelfbeeld niet langer
de weergave zou zijn van een statische toestand, zoals gebruikelijk in
het stilstaande beeld. Zoals blijkt uit de monoloog van Hamlet, kan een
audiovisueel zelfbeeld zich in de tijd ontvouwen zonder daarom een
proces weer te geven: het verloop van de keten der woorden en de
opeenvolging van de bijbehorende visuele expressies geven eerder een
toestand weer. Dat belet niet dat er ook audiovisuele beelden zijn die het zelf
weergeven als
handelend wezen of als voorwerp van het
handelen van anderen. Om ze van de 'statische' zelfportretten te onderscheiden, zullen
we ze zelfdrama's noemen, niet alleen als het gaat om een
gesloten geheel van gebeurtenissen zoals in het zelfdrama in theater en film - van Hamlet tot Ludwig II -
maar ook als het gaat om geïsoleerde handelingen, zoals het doden van
een draak of het martelen van een gevangene - om wat men
'historietaferelen' of 'genretaferelen' placht te noemen. Zelfdrama's
tonen interacties met andere mensen - Kaïn die vecht met Abel - maar
ook met dieren, planten of dingen - het jagen op een prooidier,
ontvoerd worden door een adelaar, het oogsten van het graan, het
ploegen van de grond, het klossen van kant, of het bakken van een taart.



Omgekeerd betekent de afwezigheid van de tijdsdimensie in het stilstaande beeld niet dat stilstaande beelden altijd toestanden weergeven.
Zoals blijkt uit de voorbeelden hierboven, kunnen ze net zo goed
zelfdrama's tonen - al moeten ze zich daarbij, omdat het stilstaande
beelden zijn, beperken tot het selecteren van het meest sprekende moment uit
het verloop van het gebeuren. Een voor de hand liggende keuze is de toestand na de voltooiing van de daad: dat is namelijk weer
een toestand, zoals in het portret van Perseus met de onthoofde medusa
of de jager met het gevelde wild - maar dan een waaruit overduidelijk
blijkt welke actie eraan voorafging.
Dat stilstaande visuele beelden zelfdrama's kunnen zijn, en bewegende
beelden statische zelfportretten, neemt niet weg dat de natuurlijke
habitat van het zelfdrama het bewegende beeld is: als het zich in de
tijd ontvouwt, hoeft het beeld zich niet langer te beperken tot de
weergave van het meest betekenisvolle moment, maar kan het de hele
dramatische boog van een gebeuren omvatten - van Aristoteles' 'begin,
midden en einde', over Aelius Donatus' protasis, epitasis,
(katastasis), en catastrofe, tot Freytags piramidale opbouw in vijf
fasen. Wel is de ontplooiing van de duur nog beperkt: zowel in theater als
in film kan het gebeuren immers alleen in reële tijd worden
weergegeven, zodat de duur van de handeling beperkt blijft tot de duur
van een avondvoorstelling in het theater of van een voorstelling in de
filmzaal. Uiteraard kan daarbij een gebeuren worden getoond dat langer
duurt dan een avond als alleen de belangrijke momenten worden
getoond. Maar ook dan blijft gelden dat de totale duur van de ten
tonele gevoerde gebeurtenissen (of dialogen) nooit langer is dan de
duur van de voorstelling. Pas in het voorgestelde zelfbeeld kan de duur in principe onbeperkt toenemen. (Meer over beeld en tijd vind je in onze
tekst: 'Woord, beeld en tijd in het
verhaal')
Zoals we nog uitvoerig zullen bespreken in hoofdstuk VII,
kunnen zelfdrama en zelfportret worden gecombineerd. Dat is de
regel in het klassieke toneel, waar de dramatische handeling regelmatig
wordt onderbroken door monologen - door audiovisuele zelfportretten.
GEMAAKT DOOR HET ZELF IN HET BEELD?
Vermits het aantal fasen in de productie van een audiovisueel beeld
vaak groter is dan bij gewone visuele of auditieve beelden, is het hier
al helemaal niet meer duidelijk wat we onder een audiovisueel zelfbeeld
moeten verstaan.
In de regel wordt het zelfdrama - bv. Julius Caesar - door een derde geschreven en door een
vierde opgevoerd (acteurs op
toneel), en als het over film gaat, door een vijfde opgenomen, door een
zesde gemonteerd enz. Dat geldt ook voor het
zelfdrama waarin de auteur zijn eigen zelf ten tonele voert. Dat
zelf wordt dan
meestal gespeeld door derden: autobiografisch
toneel, zoals After the Fall van Arthur Miller.
Niets belet echter dat de auteur zichzelf speelt: dat doet Jonas Mekas in zijn diary film Lost, Lost, Lost
(1976), Werner Herzog in Portrait
Werner Herzog (1986), of Chantal Akerman in Chantal Akerman par Chantal Akerman
(1997). Omdat de gewenste opnames van het zelf niet altijd bestaan, en
de maker zichzelf niet jonger in beeld kan brengen dan hij is op het
moment dat hij de film maakt, moet zijn rol dan vaak door derden worden
gespeeld, zoals in Bill Douglas’ autobiografische trilogie: dat is dan
de
audiovisuele tegenhanger van het lyrische zelfbeeld dat is
gemaakt door het zelf in het beeld, maar wordt voorgedragen door een
derde.
Zelf ook nog het beeld filmen dat door het zelf in het beeld is gemaakt
en opgevoerd heeft wat meer voeten in de aarde. De
technische problemen wegen hier zo mogelijk nog zwaarder dan bij het fotograferen
van zichzelf. Zolang de filmer zich achter de camera bevindt, kan hij
alleen maar stukken van zichzelf in beeld brengen (handen en voeten,
hoogstens de buik) zoals de hand in 'Les
Glaneurs et la Glaneuse' (2000) van Agnes Varda. Dat euvel wordt
opgeheven als hij zichzelf in de spiegel filmt, maar dan wordt de
speelruimte om te handelen beperkt door zowel de vaste plaats van de
spiegel als de noodzaak om met minstens één hand de camera vast te
houden. Meer mogelijkheden
biedt het optreden rechtstreeks voor een camera op een statief, zeker als men zijn eigen optreden
daarbij op een scherm kan bekijken. Maar ook hier blijft de speelruimte om te
handelen beperkt door de vaste positie van de camera. Daarom ligt het meer
voor de hand dat audiovisuele zelfdrama's worden opgenomen door derden:
het zelf heeft dan de handen vrij en het kan zich vrij bewegen in de ruimte.
Omdat opname door derden de regel is, zijn gefilmde zelfbeelden meestal openbare zelfbeelden: zichzelf blootgeven onder de ogen van derden is even riskant als
zichzelf in de spiegel opvoeren terwijl iemand over de schouder
meekijkt. Dat wordt nog riskanter als, zoals bij het selfie, de
opname wordt gecombineerd met distributie, zoals op televisie of
bij rechtstreekse uitzending. Dat belet niet dat, net zoals bij het
vertonen van het verborgen zelf in de spiegel, de schroom om zonder scenario
te worden gefilmd,
kan omslaan in een nieuwe onthullingsdrang, waarbij niet zozeer het
ware zelf, dan wel een maskerade wordt opgevoerd, zoals bij het gewone
visuele beeld: denk aan de grimassen die Arnulf Rainer in 1972 laat
opnemen door Peter Kubelka., maar ook aan meer profane fenomenen zoals candid camera
en reality-tv (in soloversies), geëchood in Reasons for Knocking at an
Empty House van Bill Viola (1983). Ook hier leidt de
zelfonthulling tot een opbod van steeds meer gedurfde handelingen: denk
slechts aan performance kunstenares Andrea Fraser die
zichzelf in Untitmed (2003) vanuit vogelperspectief laat filmen terwijl ze in een hotelkamer in
Manhattan de liefde bedrijft met een verzamelaar, of gewoonweg aan de op YouTube gepubliceerde filmpjes waarop pubers hun
wandaden etaleren, om nog maar te zwijgen van de exploten die te zien
zijn op pornosites, in snuff-movies en jihadfilmpjes, en van loze
activiteiten zoals die van
Ene-Liis Semper, die voor de camera een hele kamer aflikt.

De trivialisering van de audiovisuele opname - al 8-mm camera's en video,
maar
vooral digitale camera's - leidt ook hier tot een proliferatie van het
aantal
in beeld gebrachte zelfdrama's: van filmpjes van baby's eerste stapjes,
over filmpjes over het eten in het restaurant, tot filmpjes over de vakantie.
Omdat de trivialisering inhoudt dat die derden er almaar minder op uit
zijn om andermans exploten in beeld te brengen, gaat men hoe langer hoe
meer over tot self-filming voor een camera die ergens wordt bevestigd:
bij skateboarden,
mountainbiking (met statief of
camera op
stuur), bij de jacht, bij het vrijen. Het succes van self-filming
is beperkt, omdat het teveel tijd vergt om de vele zelfopvoeringen te bekijken: een selfie is
sneller geconsumeerd. Dat geldt vooral omdat vele opnamen ook hier niet
meer zijn dan niet-verbale tekens om te zeggen 'Hier ben ik geweest' of
'Dat heb ik gedaan' - en om dat te laten weten volstaat een vluchtige
blik op een stilstaand beeld. Alleen als de visuele opname van een sprekend zelf
de visuele begeleiding is bij een klankopname, zoals bij een
nieuwslezer, kan self-filming de aandacht gaande houden: denk het self-filming
van Dyab Abou Jahjah of Bear Grills.
HET VERBORGEN ZELF IN BEELD GEBRACHT DOOR DERDEN
Dezelfde trivialisering maakt het ook steeds makkelijker om het zelf te filmen zonder dat het zich daarvan
bewust is. Dat levert ons zelfdrama's op, waarop bij uitstek het
verborgen zelf wordt getoond: beelden van overspel, verkrachting,
geweld, diefstal enz. We wezen er al op dat de omstandigheden van het
betrappen de keuze van het juiste moment bemoeilijken. Het bewegend
beeld is erg geschikt om daaraan te verhelpen: het volstaat om achteraf
het juiste fragment uit te kiezen. Daarom is het bewegende visuele
beeld de natuurlijke habitat van het betrappende zelfbeeld. Bewakingscamera's maken het mogelijk om het 'moment décisif'
vast te leggen zonder op het juiste moment op de juiste plaats zijn.
Maar ook hier, en bij uitstek voor onbemande camera's, blijft gelden
dat elk streven naar formele perfectie buiten spel wordt gezet, zodat
deze beelden alleen inhoudelijk belang hebben. Daarom zijn beelden
van bewakingscamera's de ware tegenhangers van het selfie: de investering in de duur van het bekijken wordt hier beloond door het genot aan
het gluren - het voyeuristische genot aan het getuige zijn.
De karikaturale versie - het ontwaardende zelfbeeld - komt als
geluidsfilm minder voor, omdat opname altijd moet vertrekken van
werkelijk bestaande beelden.
SAMENVATTING
Omdat het visuele het uiterlijke en het auditieve het innerlijke zelfbeeld weergeeft, vieren ze in het audiovisuele zelfbeeld een geslaagd huwelijk. Dat dit bewegend is, betekent nog niet dat het veranderingen weergeeft: vele audiovisuele beelden geven toestanden weer, en vele stilstaande beelden handelingen. Daarom is het zinnig om naast het zelfbeeld als 'portret' ook het zelfdrama te onderscheiden: de weergave van het handelende zelf. Vermits er hier nog meer fasen zijn in de productie van het beeld, zijn er naast
audiovisuele beelden waarbij het zelf in het beeld zelf instond voor alle fasen in het maken van het beeld, ook zelfbeelden waarbij naast het zelf ook derden, vierden, vijfden, zesden, en zevenden werkzaam zijn. Omdat audiovisuele zelfbeelden meestal door derden worden gemaakt, zijn het meestal openbare beelden, wat niet belet dat ook hier een opbod ontstaar in zelfonthulling voor de camera van derden. De trivialisering van digitale camera's zorgt bovendien
voor een ongekende bloei van het betrappende zelfdrama, terwijl het ontwaardende beeld in zijn ontwikkeling wordt gehinderd doordat de camera van bestaande werkelijkheid moet vertrekken.