Nu we het zelfbeeld in al zijn aspecten hebben bestudeerd, loont het om
nog even stil te staan bij de rol die het speelt bij de uitbouw van het
bewustzijn dat we hebben van ons eigen zelf en van dat van onze
medezelven - om ons er terdege bewust van te worden hoezeer mensen niet zozeer
verhalen zijn, dan wel beelden in het algemeen, zeg maar gewoon: lucht.
KLEINE GENEALOGIE VAN HET ZELFBEWUSTZIJN
Hinter deinen Gedanken und Gefühlen, mein Bruder, steht ein
mächtiger Gebieter, ein unbekannter Weiser
- der heisst Selbst.
Nietzsche, Zarathustra.
In zijn meest rudimentaire vorm bestaat het zelfbewustzijn uit
waarnemingen. Daar zijn om te beginnen de waarnemingen van
interne indrukken zoals pijn, of honger en andere 'behoeften' of
'driften'. Bij beweging komt daar de waarneming bij van het eigen lichaam als oppervlak over een volume in de ruimte. Bij sociale interactie
wordt het zelf er zich
van bewust dat zijn uiterlijke verschijning reacties oproept
bij derden. Er ontstaat dan een splitsing tussen verschijningen van het
zelf die alleen toegankelijk zijn voor het zelf, en verschijningen die
ook toegankelijk zijn voor derden. Van de verschijningen voor derden is
de auditieve verschijning integraal waarneembaar door zowel
derden als het zelf. Van de visuele verschijning is alleen het handelen
van onze handen zichtbaar voor onszelf, terwijl het centrale onderdeel
- het gelaat - alleen zichtbaar is voor derden. Om ongewenste reacties te vermijden,
kan het zelf zijn aangezicht verbergen, maar doeltreffender is veinzen - de uitdrukking op het gelaat verbergen door
er een andere te produceren die dan een masker is - of door ze aan het
zicht te onttrekken. Daarbij ontstaat de splitsing tussen openbaar en
verborgen zelf. Van dat verborgen zelf blijft het visuele principieel zichtbaar
- en dat lokt het gluren of bespieden van derden uit, wat op zijn beurt
wordt verinnerlijkt als
het gevoel te worden
bekeken door een alziend oog, dat we meestal situeren achter en boven ons.
Alleen onze auditieve verschijning kan effectief worden verborgen als
innerlijke stem die alleen door onze 'innerlijke oren' wordt gehoord. Tot onze onhoorbare verschijningen behoren ook de stemmen
waarmee we onszelf beslissend, goedkeurend of afkeurend, gebiedend of
verbiedend, toespreken. Daarbij beoordelen we niet alleen ons voor allen zichtbare
daadwerkelijke gedrag, maar ook onze voor derden onzichtbare intenties
(de 'wil' van het 'ik') en neigingen ('driften)'.
Daardoor dreigt ook het
verborgen zelf aan onze eigen waarneming te ontsnappen en op te
gaan in het al immense niet-waargenomen deel van wat zich in ons
organisme afspeelt zonder ooit bewust te kunnen worden - Nietzsches Selbst als 'mächtiger Gebieter,' en
'unbekannter Weiser'.
Die vele
vormen van rechtstreekse waarneming van het zelf door het zelf en door derden worden aangevuld met
de
waarneming van natuurlijke zelfbeelden: de talloze
herinneringen aan de waarneming van ons zelf door onszelf en door
derden: het herinnerde zelf als eerste laag rond van
het actueel waargenomen zelf. In de herinnering
van allen die het ooit hebben waargenomen, verschijnt het zelf voortaan als beeld, in effigie,
en wel onafhankelijk van de actuele tegenwoordigheid van de drager van
die verschijningen (het lichaam). Anders dan waarnemingen die elkaar opvolgen en daarmee opheffen, blijven herinneringen zo lang bestaan
als de hersenen waarin ze zijn opgeslagen. Het zelf dat we achter al
deze verschijningen aanwezig achten, vermenigvuldigt zich zodoende in de tijd
en in de ruimte. In de tijd, want het bestaat
niet langer uit één enkele vluchtige actuele waarneming, maar uit een groeiend aantal
durende herinneringen aan verleden toestanden. En in de ruimte, want uiteenlopende aantallen
herinneringen verschijnen niet alleen in de
geest van het zelf, maar ook in die van allen die het ooit hebben
waargenomen. Het actuele zelfbewustzijn breidt zich zodoende uit tot
het bewustzijn van een zelf als durende entiteit - het historische zelf -
die verschijnt in evenveel gedaantes als er herinneringen zijn in de geest van zowel zelf als
derden. Dat legt de basis voor een conflict tussen de actuele verschijning
van het zelf en herinneringen aan verleden verschijningen, bij zowel
het zelf als bij derden. Want niet al deze verschijningen zijn even
memorabel, zodat er
een tegenstelling ontstaat tussen het zelf dat wil worden herinnerd en
het zelf dat wil worden vergeten - of 'herdicht'. In
het geheugen van het zelf verdwijnen of veranderen daarbij andere herinneringen dan in het
geheugen van derden. Zo komt het dat wat het zelf voor
zichzelf wil verbergen soms overleeft in het bewustzijn van derden. Wat
daar toegankelijk is voor derden, is verborgen voor het zelf - en
is daarmee de antipode van het verborgen zelf dat alleen toegankelijk is
voor het zelf, maar verborgen voor derden. Dat ligt aan de basis van
onzekerheid over wat derden van het zelf weten en wat niet,
maar ook van de
strijd om het juiste zelfbeeld, die pas tot ontplooiing kan komen door de introductie van
kunstmatige beelden (bij uitstek zelfverhalen).
Naast de waarneming van het actuele en het verleden zelf,
is er, vervolgens, een almaar in belang toenemende derde laag: de
waarneming van
kunstmatige zelfbeelden, waarneming die niet langer uitgaat van
een zelf dat werkelijk aanwezig is of was, maar van door de mens gemaakte beeldmedia.
Daar zijn al van oudsher de voorstellingen die in het
bewustzijn van onszelf en derden worden opgewekt door de verhalen die
over ons worden verteld of die wij aan derden vertellen. Sedert de uitvinding van het schrift voegt zich bij die
mondeling doorgegeven verhalen een nieuwe laag van zelfverhalen die zijn
neergeschreven door het zelf of door anderen, en die sedert de
uitvinding van de boekdrukkunst op steeds grotere schaal worden
verspreid.
Sedert de uitvinding van de spiegel, de schilder- en
beeldhouwkunst, maar vooral van de fotografie, bij uitstek
de digitale fotografie, wordt het visuele
zelfbewustzijn uitgebreid met op steeds grotere schaal
vermenigvuldigde en/of gedistribueerde beelden van de eigen visuele
verschijning. Sedert de uitvinding van de geluidsopname komen daar de
auditieve beelden bij - opnames van ons spreken - en sedert de
uitvinding van de audiovisuele opnames ook nog audiovisuele beelden. De
waarneming van een zelf is voortaan niet langer afhankelijk van de
actuele tegenwoordigheid ervan, noch van de herinnering aan de
waarneming van een zelf dat ooit tegenwoordig was: ze is nu overal mogelijk
waar visuele, auditieve, audiovisuele zelfbeelden verschijnen en waar
zelfverhalen worden verteld of zijn te lezen - ook door waarnemers die
het oorspronkelijke zelf nooit hebben gezien: talloze mensen hebben
weet van figuren als Hitler zonder ze ooit te hebben gezien. Dat schept nieuwe
mogelijkheden voor het vertonen van een openbaar zelf: het zelf kan
zijn verschijning idealiseren en bezwarende beelden trachten te
verbergen of te vernietigen. Maar het schept evenzeer nieuwe
mogelijkheden voor derden die in een beeld openbaar kunnen maken
wat het zelf zou willen verbergen of vergeten, of die, als tegenhangers
van idealiserende beelden, ontwaardende beelden in omloop kunnen
brengen. En dat is op zijn beurt weer aanleiding tot het maken van opwaarderende zelfbeelden
(apologie, mémoires). De tegenstelling tussen verschillende
versies van het zelf, die ontstaat door begluren en differentieel
selectief herinneren, wordt pas door tussenkomst van beelden (bij uitstek
zelfverhalen) van potentiële tot actuele tegenstelling. Het zelfbeeld wordt zodoende een creatie die voortdurend
- en letterlijk dialectisch - in
wording is, en die zich hoe langer hoe meer van de concrete waarneming
losmaakt, omdat de blijvende aanwezigheid van beelden de vluchtige
waarnemingen van de kaart veegt en de plaats inneemt van herinneringen
- denk slechts hoe ons beeld op Hitler zou zijn geweest als de Nazi's
hadden gewonnen. Dat het zelf nu overal verschijnt waar beelden ervan
opduiken, is uiteraard ook nog eens aanleiding tot een nog sterkere
vermenigvuldiging van het zelf in tijd en ruimte dan al het gevolg was
van de herinnering - denk slechts aan de
alomtegenwoordige zelfbeelden van popsterren die
via internet en de media worden gedistribueerd, of aan
de audiovisuele en voorgestelde zelfbeelden van figuren als Hitler, Napoleon, Djenghis
Kahn of Alexander de Grote - om nog maar te zwijgen van die van
Boeddha, Jezus en Mohammed, en dan hebben we het niet eens over de zelven die al
helemaal geen historische wortels hebben, maar pure creaties zijn van de
menselijke geest - van Don Quichote en Robinson Crusoë tot Donald Duck.
De verschijningen van het zelf, die zich al losmaakten van het zelf waar ze van uitgaan door voort
te bestaan als herinneringsbeelden in het geheugen van het zelf en derden, worden
door het dupliceren ervan in kunstmatige beelden, die telkens opnieuw
waarneembaar zijn voor een steeds toenemend aantal derden op steeds
meer plaatsen, in principe alomtegenwoordig en eeuwigdurend.
Terwijl waarnemingen van het zelf vluchtig zijn
en eenmalig, evenals gebonden aan één enkele plaats en tijd, kunnen natuurlijke herinneringsbeelden almaar opnieuw
worden opgehaald zolang het organisme voortbestaat dat ze zich
herinnert. Kunstmatige beelden heffen ook nog deze laatste beperking
op: ze gaan uit van in de tijd
voortbestaande en in de ruimte vermenigvuldigde vervanglichamen, die almaar
opnieuw kunnen worden waargenomen. In de limiet kan dus elke
verschijning die het zelf ooit heeft vertoond op alle plaatsen en in
alle tijden worden waargenomen. En omdat we van elke verschijning
veronderstellen dat ze uitgaat van het onderliggende zelf, wordt
ook elke fase uit het bestaan van het zelf in principe
eeuwigdurend en alomtegenwoordig. Dat betekent nog niet dat
het onderliggende zelf onsterfelijk zou worden. Totaal onafhankelijk
van het almaar uitdijende universum van zelfbeelden die steeds meer
verschijningen van het zelf teleporteren naar steeds nieuwe plaatsen en tijden, blijft het
enige en ene werkelijke zelf waar ze van uit gaan intussen
onverstoord het eenmalige lineaire traject van geboorte naar dood doorlopen, daarbij
steeds weer de vorige gedaante inruilend voor de volgende, in het
eeuwige nu - de enige en ene werkelijkheid. Bij andere - imaginaire - zelven is zo'n
werkelijke oorsprong van de beelden
nooit meer dan een
vage aanleiding geweest, en nog andere - puur verzonnen zelven - hebben er niet eens een
gehad.
Zo verbleekt onder de almaar uitbreidende laag van alomtegenwoordige en
onsterfelijke beeldmedia het belang niet alleen van het actuele
zelfbewustzijn van het werkelijke zelf in de kern, die bij
imaginaire zelven al helemaal niet meer is aan te treffen, maar ook het belang
van de tweede laag van herinnerde zelfbeelden, die - of ze nu behoren
tot le temps perdu of tot le temps retrouvé - slechts duren tot de
dood van de dragers ervan. Zo komt het dat we op de duur niet meer
leven in het almaar veranderende nu van de werkelijk waargenomen wereld, maar
in de onveranderlijke, eeuwigdurende wereld van het beeld - niet langer
onder de telkens weer andere constellaties van de planeten, maar onder
de vaste sterrenhemel waar waarnemingen en
fantasieën in de orbis pictus van eeuwigdurende beelden werden
bijgezet. Dat geldt niet alleen voor het leven van
helden, goden, en sterren, maar ook voor ons eigenste verleden, waar
wij alleen bestaan uit de al dan niet vertekende herinneringen die we
van ons werkelijke zelf hebben en uit de beelden die
van ons zijn gemaakt. Ons werkelijke zelf is alleen in elk nu
werkelijk, terwijl het zelf dat we denken te zijn slechts een verzameling
is van natuurlijke en
kunstmatige beelden die ons sterfelijke lichaam
overleven, en in al hun onwerkelijkheid niettemin de
verschijningen zijn van onze door hen onsterfelijk geworden ziel. Pas tegen deze achtergrond begrijpen we de draagwijdte van het gedachte-experiment van Leibniz:
Merken we op dat van de zelven die werkelijk hebben bestaan, naast natuurlijke
en kunstmatige beelden ook nog de 'werken' overleven: alle mogelijke sporen van
de activiteit ervan. In zoverre ze - in de regel vanwege hun belang - herkenbaar zijn
als werken van een welbepaald zelf, roepen die op hun
beurt de herinneringen op niet zozeer aan de natuurlijke beelden uit
ons eigen geheugen, voor zover we die al hebben, maar vooral aan de
beelden die we van het zelf in kwestie hebben waargenomen.
Blijkt dus dat zelfbewustzijn - het bewustzijn van zowel ons eigen zelf
als dat van anderen - een gelaagd fenomeen is dat is
opgebouwd uit rechtstreekse waarneming van het zelf, herinneringen aan waarnemingen
van het zelf,
waarneming van kunstmatige beelden van het zelf, en waarneming van 'de werken'
van het zelf. Blijkt tevens dat zo'n zelfbewustzijn geen sluitend
geheel is, maar een allegaartje van fragmenten uit diverse bronnen dat
slechts tendentieel tot een sluitend geheel wordt gesynthetiseerd door
combinatie, exclusie en herformulering.
PARADOXEN VAN DE TIJDRUIMTELIJKE EXPANSIE VAN HET ZELFBEELD
De invoering van het kunstmatige beeld vergroot het
aantal mogelijke waarnemingen van een toenemend aantal verschijningen
van het zelf. Dat zou in principe kunnen leiden tot een steeds
betere kennis van het zelf, zowel in de diepte als in de breedte.
Om te beginnen leren we - in de diepte - onszelf beter kennen. Al de spiegel geeft ons toegang niet alleen tot wat tot
nog toe alleen derden zagen, maar vooral tot verborgen visuele
verschijningen die we alleen aan onszelf in de spiegel tonen. En de min of meer duurzame
kunstmatige beelden - de visuele,
auditieve, audiovisuele, en voorgestelde, bij uitstek die van
het geheime dagboek - geven toegang tot een toenemend aantal verleden verschijningen van het zelf die
we anders dreigen te vergeten of te vertekenen.
Maar de invoering van het beeld vergroot vooral - in de breedte - de toegang tot het zelf
van anderen. Aanvankelijk is slechts hun
openbare zelf waarneembaar, en wel slechts gedurende het tonen, want
na de vertoning verdwijnt de verschijning voor altijd in het zwarte gat
van wat als verleden voor altijd onwaarneembaar is geworden. Kunstmatige beelden verschaffen ons toegang tot
steeds meer
verschijningen van steeds meer derden, waarvan we de meeste nooit zelf
hebben waargenomen. Maar vooral verschaffen ze ons toegang tot wat die derden niet
tonen, en wat anders alleen stiekem toegankelijk
is door begluren, afluisteren,
betrappen: want dat wordt almaar makkelijker door de toename van het
aantal al dan niet verborgen camera's. Maar het geldt bovenal voor het
doelbewuste blootgeven van dat verborgen zelf: al is dat denkbaar
zonder tussenkomst van het beeld - denk aan de biecht of aan het gebeuren op de sofa
- pas door tussen zelf en toeschouwer
het beeld te schuiven, wordt niet alleen censuur in extremis mogelijk, maar bespaart het zelf
zich vooral de schaamte om in vivo bij zijn zelfonthulling tegenwoordig
te zijn: materiële dragers nemen voortaan die taak op zich, en wel op
een schaal die ondenkbaar is bij live opvoering.
Daar staat tegenover dat het
opbod bij het onthullen van een zo spectaculair mogelijke verborgen zelf
ertoe leidt dat men een verborgen zelf gaat veinzen - zodat het weer
tot openbaar zelf wordt dat het 'ware zelf' verbergt. Daarbovenop leidt de trivialisering van de productie van kunstmatige
beelden tot het wegvallen van de noodzaak om zich toe te leggen op
relevante verschijningen: gestandardiseerde verschijningen
zoals de duckface doen de belangstelling voor vreemde zelven alleen maar afnemen.
En datzelfde
trivialiseren leidt er, ten slotte, toe dat er een overkill komt aan te consumeren beelden:
er is gewoonweg geen
tijd om de almaar aangroeiende beeldenberg te bekijken, te beluisteren, of
te lezen - laat staan
dat er, gezien de afnemende relevantie, ook interesse voor zou bestaan. De beelden worden zo talrijk, dat ze, als ze al worden bewaard,
nauwelijks nog méér dan eenmaal worden bekeken, zodat ze elkaar gaan vervangen,
niet anders dan de gewone waarnemingen
van het zelf in de werkelijke wereld die ze geacht werden te
vereeuwigen - met dien verstande dat er nu op elke
plaats veel meer zelven te zien zijn dan toen er nog geen kunstmatige
beelden waren. Dezelfde mens die tot voor een paar duizend jaar niet
meer gezichten kende dan er hem in zijn horde aankeken, werd na de
ontwikkeling van de steden en staten niet alleen aangestaard en bekeken
door een vooral de laatste decennia in duizelingwekkend tempo
aangroeiend aantal zelven, maar ook nog eens bedolven onder de almaar
groeiende berg van
beelden waarin dat toenemend aantal zelven zich ook nog eens in eens in ruimte en tijd
ging vermenigvuldigen.
Zo komt het dat het zelf enerzijds op steeds meer plaatsen gaat verschijnen in een steeds meer
aangroeiend aantal beelden van steeds meer fragmenten uit zijn bestaan,
maar dat het anderzijds almaar meer dreigt te worden herleid tot het laatste beeld
dat naar een min of meer grote schare ontvangers werd gedistribueerd -
exemplarisch in de almaar langer wordende tijdslijn op Facebook, waar
we telkens slechts de laatste post van waarnemen.
DIFFERENTIËLE TIJDRUIMTELIJKE EXPANSIE VAN HET ZELF
Although engulfed and swept along without rest by the
innumerable crowd of those similar to them, they suffer and drag themselves along in an opaque intimate
solitude,
and in solitude they die or disappear, without leaving a trace in
anyone's memory.
Al zijn ze ondergedompeld in en worden ze zonder verpozen meegesleurd
door de eindeloze massa van huns gelijken, ze lijden en slepen zich
voort in de onbereikbare innerlijke eenzaamheid, en eenzaam sterven of
verdwijnen ze, zonder een spoor na te laten in iemands geheugen
Primo Levi, If this is a man.
Sooner or later my affairs, whatever they may be, will be forgotten,
and I shall not exist. Then why go on making any effort?
Vroeg of laat zullen mijn aangelegenhedenzaken, wat ze ook mogen zijn,
worden vergeten, en zal in niet bestaan. Waarom dan enige moeite doen?
Hoe kunen we daar naastkijken? En hoe dan verder
leven?
Tolstoy, A Confession
We schreven 'dreigt te worden herleid': want dat lot treft niet alle zelven in gelijke mate.
De tijdruimtelijke expansie van het zelf
is immers differentieel.
Om te beginnen zijn niet alle zelven even belangrijk. Hoe belangrijker
ze zijn, hoe meer men erop uit is om ze waar te nemen en ze zich te
herinneren, en vooral: om er beelden van te maken - waarbij de mate
waarin de laag van de kunstmatige beelden die van de natuurlijke
overtreft, en de herinneringslaag die van de waarneming, een betrouwbare maat is
voor het belang. En, vervolgens, zijn niet alle verschijningen
van een zelf even interessant. Alleen
belangrijke verschijningen wil men waarnemen, koesteren in de
herinnering, en vereeuwigen en vermenigvuldigen in een kunstmatig
beeld. Hoe belangrijker een zelf, hoe groter de kans dat het meer
belangrijke verschijningen vertoont, hoe omvangrijker het aandeel
kunstmatige beelden in verhouding tot herinneringen of waarnemingen van het overige bestaan van het zelf.
Terwijl het tot zijn hoogtepunten gereduceerde,
en onder deze geïntensifieerde vorm in tijd en ruimte uitgedragen leven
van uitverkoren zelven almaar verder uitstraalt, verbleekt het leven van de vielzuvielen in toenemende mate tot een
aaneenschakeling van faits divers die almaar banaler lijken, en
daarom almaar achtelozer worden waargenomen in almaar beperkter kring,
alwaar ze op de duur niet eens meer worden herinnerd. De machtsgreep
van het kunstmatige beeld doet niet alleen het leven van gewone
stervelingen verbleken, maar ook nog de weinig belangwekkende - of niet
in het plaatje passende - delen van het leven van de uitverkorenen zelf.
Afgezien van hun verwanten of hun personeel, nemen alleen zijzelf die
weinig belangwekkende delen waar, en elke herinnering aan het bestaan
van dit slechts werkelijke leven nemen ze mee in hun graf. Het in de
marge verdwijnen van de waarneming, en
het uiteindelijke vervagen van elk herinnering aan het werkelijke
leven van zowel uitverkorenen als vielzuvielen, maakt in volle omvang
duidelijk hoe van het zelf alleen overleeft wat tot - getrouw of
gefantaseerd - kunstmatig beeld
wordt. Of hoezeer, omgekeerd, de glorieuze imaginaire zelven het best
kunnen stellen zonder het werkelijke zelf van de arme stervelingen die, van geboorte tot dood
altijd bij zichzelf tegenwoordig, die eindeloze paternoster moeteen afbidden
van het het hier-en-nu- het enige, overigens, wat van dat zelf werkelijk is.
Waarmee ook ons laatste woord over het zelfbeeld is gezegd.
SAMENVATTING
Het zelfbewustzijn bestaat uit de waarneming van het zelf door zowel onszelf als derden.
Waarneming door derden zorgt voor een splitsing tussen openbaar en verborgen zelf, die op zijn beurt bespieden of betrappen uitlokt.
Deze kern van rechtstreekse waarneming wordt omhuld door een laag natuurlijke zelfbeelden:
de herinnering door onszelf en anderen. Het zelfbeeld maakt zich daarbij los van het concrete lichaam,
vermenigvuldigt zich in tijd en ruimte, en verdringt het werkelijk waargenomen zelf.
Dat leidt tot een vernieuwde strijd tussen openbaar en te verbergen zelf.
Rond dit herinnerde zelf breidt zich een tweede laag van kunstmatige zelfbeelden uit:
zelfverhalen, maar in toenemende mate ook visuele en auditieve zelfbeelden. Elke verschijning van het
zelf wordt daardoor in principe eeuwig en alomtegenwoordig.
Ook hier verdringt het verbeelde zelf het herinnerde, en ontbrandt een strijd om de verbeelding van het ware zelf.
De grandioze uitbreiding van het aantal zelfbeelden leidt enerzijds
tot een verhoogde toegang tot het eigen zelf en dat van anderen,
maar anderzijds ook tot een trivialiseren van de verschijningen.
Anderzijds gaat de aandacht uit naar een steeds kleiner aantal uitverkoren zelven,
waarvan slechts een beperkt aantal uitverkoren verschijningen tendentieel 'onsterfelijk en alomtegenwoordig' wordt,
terwijl de verschijningen van talloze 'vielzuvielen' nauwelijks wordt verbeeld, laat staan herinnerd, voor zover ze al worden waargenomen.